Το πένθος ορίζεται ως η αντικειμενική κατάσταση που αντιμετωπίζει κάποιος μετά την απώλεια ενός σημαντικού ατόμου λόγω θανάτου και συνοδεύεται από θλίψη. Ως θλίψη ορίζεται η κύρια διαδικασία που επηρεάζει το συναίσθημα ως αντίδραση στην απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου . Επικέντρωση γίνεται στην εσωτερικές διεργασίες του ατόμου. Ο θρήνος ορίζεται ως η δημόσια επίδειξη της θλίψης . Ενώ η θλίψη επικεντρώνεται περισσότερο στην εσωτερική εμπειρία του ατόμου που βιώνει την απώλεια , ο θρήνος δίνει έμφαση στις εξωτερικές ή δημόσιες εκφράσεις της θλίψης. Ο θρήνος επηρεάζεται από τα προσωπικά πιστεύω τις θρησκευτικές αντιλήψεις αλλά και το πολιτισμικό πλαίσιο. Για τους περισσότερους το πένθος εξελίσσετε φυσικά σε ένα στάδιο όπου ο πενθών μπορεί πλέον να τακτοποιήσει τις καθημερινές του δραστηριότητες και  να αποκομίσει ευχαρίστηση και ενδιαφέρον από τη ζωή, 7% περίπου των πενθούντων ενηλίκων εμφανίζουν τελικά έντονη και επιμένουσας θλίψη και τα συμπτώματα παραμένουν έντονα και δυσλειτουργικά.

Είναι σημαντικό να μπορέσουμε να αναγνωρίσουμε τις συμπεριφορές που οφείλονται στο πένθος αλλά και να ξεχωρίσουν ανάμεσα στη φυσιολογική αντίδραση στο πένθος και σε πιο παθολογικές μορφές. Τα φυσιολογικά στάδια του πένθους περιεγράφηκαν από την Kubler-Ross η οποία περιέγραψε ένα γενικά αποδεκτό μοντέλο πένθους το οποίο περιλαμβάνει 5 στάδια : το πρώτο στάδιο της άρνησης που ακολουθείται από το στάδιο του θυμού, το στάδιο της διαπραγμάτευσης , το στάδιο της κατάθλιψης και τελική την αποδοχή. Τα στάδια αυτά δεν ακολουθούνται απαραίτητα με αυτή τη σειρά και ούτε όλα απαραίτητα από όλου, παρόλα αυτά αποτελούν ένα βασικό άξονα για την κατανόηση του φυσιολογικού πένθους. Όσο αφορά τις παθολογικές περιπτώσεις , το διαγνωστικό και στατιστικό εγχειρίδιο ψυχικών ασθενειών (DSM -5) στην 5η έκδοση περιέγραψε τα κριτήρια για την διάγνωση της τη επίμονης σύνθετης διαταραχής πένθους. Αυτά συνοπτικά περιλαμβάνουν την εμφάνιση μέσα στο διάστημα του επόμενου χρόνου από την απώλεια κοντινού προσώπου των παρακάτω συμπτωμάτων: γνωστικές ή συναισθηματικές διαταραχές, θλίψη και έντονη ενασχόληση με τον θανόντα, αλλαγές στο αίσθημα της ταυτότητας και δυσκολία να κάνει σχέδια για το μέλλον, σημαντική δυσκολία στις καθημερινές δραστηριότητες.

Επιπτώσεις πένθους στην υγεία

Η χηρεία είναι το φαινόμενο που έχει μελετηθεί περισσότερο σε ορισμένες όμως περιπτώσεις λόγω της αύξησης του ορίου ζωής , τα ηλικιωμένα άτομα είναι πιθανόν να αντιμετωπίσουν την απώλεια ενός παιδιού τους ή ενός γονέα με πολύ έντονες συνέπειες για την υγεία τους και την ποιότητα της ζωής τους. Με βάση τα στοιχεία που προκύπτουν από έρευνα που έγινε στην Αμερική, διάρκειας 2 ετών σε άτομα ηλικίας 50-70 ετών που έχασαν κάποιο σημαντικό άτομο, ο θάνατος ενός ατόμου , γονέα, συντρόφου, παιδιού ή αδερφού αυξάνει τον κίνδυνο νοσηλείας για το άτομο της οικογένειας που επιβιώνει . Ο κίνδυνος είναι μικρός (2%) αλλά είναι ανεξάρτητος από παράγοντες όπως η ηλικία , το φύλο ή κατάσταση της υγείας . Οι περισσότερο ηλικιωμένοι που χηρεύουν έχουν αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης κατάθλιψης καθώς και διαταραχών άγχους ενώ το συναίσθμα της θλιψης για την απώλεια του συντρόφουν μπορεί να επιμήνει έως και για 2,5 χρόνια.  Μία έρευνα του 2017 μελέτησε την επίδραση της μακροχρόνιας θλίψης στο νευροενδοκρινικό σύστημα. Η έρευνα περιελάμβανε 2084 άτομα ηλικίας μεγαλύτερης από 55 ετών. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι συμμετέχοντες με έντονη θλίψη είχαν χαμηλά επίπεδα κορτιζόλης χαρακτηριστικό της χρόνιας αντίδραση στο στρες . Επίσης η διαταραχή πανικου που σχετίζεται με το πενθος μπορεί να είναι έντονη αναμεσα σε άτομα που παρουσιάζουν συνθετο επιμονο πένθος και να συνεισφαιρει στη λειτουργική ανικαντοτητα και την αύξηση των επιπεδων αγχους . Η χηρεία επίσης έχει αναγνωριστεί ως παράγοντας κινδύνου για την εμφάνιση γνωστικής εξασθένισης σε ηλικιωμένους, με αυτό συμφωνούν και τα ευρήματα από μια διαχρονική έρευνα που συμπεριλάμβανε 6766 άτομα άνω των 50ετών. Έρευνες  επίσης έχουν δείξει ότι η απώλεια του συζύγου ενδέχεται να επηρεάσει σημαντικά την ταυτότητα του ατόμου μετά την περίοδο μακράς θλίψης.

Παράγοντες κινδύνου

Το αίσθημα μοναξιάς στους ηλικιωμένους είναι ιδιαίτερα έντονο σε όσους έχουν χάσει τους συντρόφους τους . Δεν είναι σπάνιο το φαινόμενο το άτομο που χάνει ένα αγαπημένου του πρόσωπο να πραγματοποιεί αλλαγές στο τρόπο ζωής που σχετίζονται με την υγεία. Η πιθανότερη αλλαγή εις βάρος της υγείας κατά τη διαδικασία πένθους είναι ή ελλιπής διατροφή , ή η ακούσια απώλεια βάρους , ακολουθούν οι διαταραχές στην ποιότητα του ύπνου και την αυξημένη κατανάλωση αλκοόλ. Η ηλικία είναι ένας ακόμα παράγοντας που επηρεάζει τις αντιδράσεις στην χηρεία. Έχει αποδειχθεί ότι τα άτομα που χηρεύουν σε μικρότερη ηλικία υποφέρουν περισσότερο από την απώλεια συμπεριλαμβανομένης της επιδείνωσης της υγείας της εμφάνισης ψυχοπαθολογιάς και των υψηλότερων ποσοστών θνησιμότητας. Δύσκολες συναισθηματικές αντιδράσεις ενδέχεται να ακολουθήσουν το θάνατο ενός συζύγου λόγω μακροχρόνιας ασθένειας όπως καρκίνος , Αλτσχάιμερ, οι οποίες περιλαμβάνουν αξιοσημείωτη φυσική και πνευματική επιδείνωση και επιβαρύνουν σημαντικά τους φροντιστές.

Προστατευτικοί παράγοντες

Η εμφάνιση τελικά ψυχοπαθολογίας στο άτομο που πενθεί θα εξαρτηθεί από τη συνύπαρξη ενός αριθμού προστατευτικών παραγόντων. Κάποιοι από αυτούς έχουν να κάνουν με την προσωπικότητα του ατόμου που θρηνεί, την κοσμοθεωρία του, τη θρησκευτικότητα και την υποστήριξη από το περιβάλλον. Υποστήριξη από το ιατρικό προσωπικό δεν φαίνεται να βοηθά στη μείωση του άγχους και της κατάθλιψης από το πένθος, αντίθετα θετικά αποτελέσματα φαίνεται ότι υπάρχουν από την ύπαρξη υποστηρικτικής ομάδας. Η ψυχοεκπαιδευση των φροντιστών ενδέχεται να έχει σημαντικά οφέλη στη μείωση των συμπτωμάτων της έντονης σύνθετης θλίψης στους πενθούντες.

Ο κύκλος της ζωής και του θανάτου.

Η ταινία «Άγριες Φράουλες»  (Wild Strawberries) του 1957 σε σενάριο και σκηνοθεσία του Ingmar Bergman με τους Victor Sjöström, Bibi Andersson, Ingrid Thulin και Gunnar Björnstrand (διάρκειας 90 λεπτών). Η ταινία καταπιάνεται με θέματα όπως οι σχέσεις του ζευγαριού, η ζωή, η ευτυχία, οι αναμνήσεις και ο θάνατος.

Η ταινία περιγράφει το ταξίδι ενός ηλικιωμένου καθηγητή από τον τόπο κατοικίας του στην πόλη που μένει ο γιος του και όπου θα παρευρεθεί σε μια τιμητική για αυτόν τελετή. Το ταξίδι αυτό συνοδεύεται από ένα ταυτόχρονο ταξίδι στο χρόνο και στην ψυχή του ήρωα που αναπολώντας το παρελθόν του προσπαθεί να κάνει αυτοκριτική στα έργα και τις μέχρι τότε πράξεις του. Αναπολεί την εφηβική του ζωή και προβληματίζεται για  το γάμο του και την σύζυγό του. Ενώ είναι ένας άνθρωπος που προσπάθησε και πέτυχε αυτό που επιθυμούσε στη ζωή  του, παρόλα αυτά νιώθει μοναξιά και δεν έχει επιθυμία για ζωή. Κρίνει τον εαυτό του “ανεπαρκή” νιώθει ότι δεν έχει ζήσει, και αυτό δεν οφείλεται στο ότι δεν πέτυχε όσα ήθελε στη ζωή του. Είναι επιτυχημένος επαγγελματικά είχε μία όμορφη σύζυγο, που δεν ζει πλέον, και  ένα γιο ο οποίος ακολούθησε το επάγγελμα του πατέρα του, κάτι που θα έκανε ευτυχισμένους τους περισσότερους γονείς. Ο γιος του επίσης έχει παντρευτεί και είναι αυτάρκης και ανεξάρτητος οικονομικά και δεν έχει πλέον ο ίδιος κάποια υποχρέωση που να τον βαραίνει ή κάποιον λόγο  ανησυχίας. Παρόλα αυτά έχει την αίσθηση ότι ήταν ανεπαρκής. Οι σκέψεις του και οι εφιάλτες του δείχνουν σε μεγάλο βαθμό να είναι αβάσιμοι αφού δεν υπάρχει κάποια εμφανής πηγή για αυτή τη ανησυχία του.

Η συζήτηση με τη νύφη του και η αποκάλυψη δύο πολύ σημαντικών πληροφοριών,  πρώτον ότι η νύφη του είναι έγκυος και δεύτερον ότι ο γιος του παρόλο που είναι πολύ μικρότερος από τον πατέρα του  (38ετών) έχει παρόμοια συναισθήματα για τη ζωή  με αυτόν,  τον βοηθά να κατανοήσει καλύτερα την διαδρομή της ζωής του και να εντοπίσει τις αδυναμίες του.  Ο γιος του νιώθει ότι είναι ήδη νεκρός, ότι η ζωή είναι μάταιη και ότι είναι άσκοπο να φέρει μία νέα ζωή σε αυτόν τον κόσμο. Στα λογία του γιου βλέπουμε  ξεκάθαρα να κυριαρχεί το ένστικτο του θανάτου. Ακούγοντας τις περιγραφές της νύφης του, ο καθηγητής αρχίζει να συνειδητοποιεί πως η στάση του απέναντι στη ζωή  επηρέαζε τη γυναίκα του όσο ζούσε και έχει αφήσει ανεξίτηλα τα σημάδια της στο γιο του.

Ο Καθηγητής έχει επενδύσει  όλη την ενέργεια του στην καριέρα του και στην επαγγελματική καταξίωση και οι σχέσεις του με την οικογένεια του παραμένουν επιφανειακές.  Αυτό από μόνο του τελικά του προκαλεί ένα αίσθημα μοναξιάς και αποξένωσης. Από την αρχή της ταινίες μέσω  των όνειρα που βλέπει,  φαίνεται ότι διακατέχεται από ένα άγχος και ένα αίσθημα μοναξιάς τα οποία δεν μπορεί να καταλάβει από που προέρχονται.  Ο φόβος του θανάτου είναι εμφανής στο αρχικό όνειρο όπου ο χρόνος έχει σταματήσει και τα ρολόγια δεν έχουν δείκτες. Η ναρκισσιστική επένδυση στο Εγώ του έχει επηρεάσει όλη την μέχρι τώρα ζωή του.

Δεν δίνει σημασία ούτε στην ξαδέρφη του, που προσπαθεί μάταια να τραβήξει την προσοχή του , ούτε στην γυναίκα του που καταλήγει να αναζητά την προσοχή σε άλλους άντρες. Αυτός αντιλαμβάνεται και “παρακολουθεί”   αυτές τις συμπεριφορές οι οποίες στην πραγματικότητα καταλήγουν τον πληγώνουν  και να επιδεινώνουν τα συναισθήματα μοναξιάς και απομόνωσης, Έρχεται λοιπόν λίγο πριν το τέλος της ζωής του, να αναζητήσει τις αιτίες αυτής της μοναξιάς και της ανεπάρκειας που νιώθει.

Έχει επιτύχει στους περισσότερους τομείς της ζωής του , είναι ένας επιτυχημένος επαγγελματίες , έχει εξασφαλίσει για τον εαυτό του ένα ικανοποιητικό εισόδημα.  Έχει δημιουργήσει οικογένεια και ο γιος του έχει ακολουθήσει το επάγγελμα του πατέρα του και είναι αυτάρκης.  Έχει επίσης αναγνωριστεί  ως επιστήμονας αφού επίκειται η αναγόρευση του σε επίτιμο διδάκτορα. Παρόλα αυτά εξακολουθεί να βλέπει εφιάλτες και να μην  νιώθει ικανοποιημένος από τη ζωή του. Καταλυτική στην αναγνώριση και κατανόηση του λάθους που έχει κάνει είναι η παρουσία της νύφης του, τα νέα για την εγκυμοσύνης της αλλά και η πληροφορίες που αυτή του δίνει για το γιο του για τα συναισθήματα του και για τη στάση του απέναντι στην εγκυμοσύνη. Τον εκπλήσσει το γεγονός ότι ο γιος του έχει τα ίδια συναισθήματα με αυτόν παρόλο που έχει τα μισά του σχεδόν χρόνια, και αρχίζει να συνειδητοποιεί ότι δεν είναι η ηλικία του ο λόγος που νιώθει τόσο μόνος αλλά το γεγονός ότι δεν συνδέθηκε ουσιαστικά με κανένα άτομο στη ζωή του. Η στάση του αυτή απέναντι στη ζωή φαίνεται να σχετίζεται με τη σχέση του με τη μητέρα του, η οποία ήταν και εξακολουθεί να είναι αντίστοιχα τυπική.

Κατανοώντας τις ανεπάρκειες του αυτές,  προσπαθεί να απλώσει το χέρι του και να πλησιάσει τα άτομα που έχει ακόμα στη ζωή του. Προσπαθεί να πλησιάσει το γιο του, αναφερόμενος στο δάνειο που του έχει δώσει και να του πει ότι δεν χρειάζεται πίσω τα χρήματα , αλλά ο γιος του φαίνεται να απορρίπτει κάθε προσπάθεια επικοινωνίας μαζί του. Παρόλα αυτά η θετική και διαφορετική πλέον στάση του πατέρα του δείχνει να επηρεάζει προς το θετικότερο τη σχέση με τη σύζυγό του. Στη συνέχεια προσπαθεί να πλησιάσει την οικονόμο, λέγοντας της πως δεν χρειάζεται να του μιλάει στον πληθυντικό και προσκαλώντας τη να φάει μαζί του , και πάλι όμως οι προσπάθειες του πέφτουν στο κενό.Όλα αυτά τα χρόνια έχει διαμορφώσει ή έχει επιλέξει τους ανθρώπους γύρω του με τέτοιο τρόπο, ώστε να ανταποκρίνονται στα πρότυπα που έχει δημιουργήσει. Τώρα που συνειδητοποίησε τα λάθη του δεν είναι τόσο εύκολο όσο νομίζει να αλλάξει τα πράγματα γύρω του θα χρειαστεί πολύ περισσότερη προσπάθεια.

Η ταινία είναι μία περιγραφή του κύκλου και των αναζητήσεων της ζωή. Διαπραγματεύεται τον  τρόπο που  η ναρκισσιστική ενασχόληση με τον εαυτό μας, η οποία είναι πολύ εμφανής στις σύγχρονες κοινωνίες, μας στερεί  τις καθημερινές χαρές της ζωής και μειώνει την ευχαρίστηση μας από αυτή. Σε ορισμένες δε περιπτώσεις κάνει τη ζωή να φαίνεται ανυπόφορη και μάταιη. Αυτά τα συναισθήματα μοναξιάς, θανάτου και αποξένωσης γίνονται ακόμα εντονότερα  όσο περνούν τα χρόνια . Ακόμα πιο δύσκολη όμως είναι πλέον και η   έξοδος από αυτό το φαύλο κύκλο της μοναξιάς,  όπου εμείς απορρίπτουμε τους άλλους και οι άλλοι απορρίπτουν εμάς καταλήγοντας να είμαστε μόνοι μας.

Η θεϊκή υπόσταση της ποίησης και πως τη σκοτώσαμε!

Όσο υπάρχουν μετέωρα και γαλαξίες η ποίηση δεν μπορεί να πεθάνει, καθώς είναι φτιαγμένη απ’ το ίδιο υλικό κατασκεύης. Η ποίηση είναι άλλωστε αυτή που υμνεί τα ανωτέρω, κι όλα αυτά είναι η αιτία της δημιουργίας της. Η ποίηση απλά πέθανε μέσα μας, και παραφράζοντας τη γνωστή ρήση… λέμε πως εμείς τη σκοτώσαμε! Και το πράξαμε αποδεχόμενοι τελικά τη μικρότητα ως συνώνυμο μιας πλαστής ορθότητας, αντί του μεγαλείου της ύπαρξης στο σύνολο της.

Εδώ, σ’ αυτό το σημείο… οφείλουμε ν’ αναρωτηθούμε το τί μας οδήγησε σε αυτό το έγκλημα!

Πράξη εσωτερική και σαφέστατα αήθης, παρόλες τις φθηνά πρόσκαιρες δικαιολογίες που συνεχώς προσάπτουμε στη σκέψη, θέλοντας έτσι να απορρίψουμε την όποια ευθύνη μας αναλογεί. Ευθύνες που ύπαρχουν και μπορούμε ν’ αναζητήσουμε στον υπαρξισμό, παρά τ’ ότι έχουμε πλέον σταματήσει να υπάρχουμε ως πνευματικά όντα, πλήρως πια παραδομένοι σ’ έναν υλιστίκο τρόπο ύπαρξης, αποτέλεσμα της αναντιστοιχίας του ψευδούς υλιστικού μεγαλείου. Το οποίο – εικονικά – νιώθει πως κατέκτησε ο άνθρωπος θέτωντας εαυτόν ανώτερο του δημιουργού. Όπου δημιουργός, δεν μπορεί να σχηματοποιείται… παρά μόνο στην έννοια του σύμπαντος κόσμου, και όλων αυτών που τον αποτελούν στο σύνολο του.

Έτσι το άτομο, χρησιμοποιώντας υπέρμετρα το εγώ, σκότωσε τη θεϊκή υπόσταση της ποίησης!

Όχι, γιατί η ποίηση διαχωρίστικε από τη συμπαντική δημιουργία ή για οποιοδήποτε άλλον λόγο. Αλλά γιατί θέλοντας να αποτελεί αυτός το μέτρο του κόσμου μέσα σ’ ένα δημιουργικό χάος, το όποιο του πέφτει βαρύ για την ανασφαλή εσωτερικότητά του, απορρίπτει τελικά ό,τι δεν ταιριάζει στο εικονικά δομημένο παζλ της υπαρξής του.

Ευ Δαίμων

Βίκτωρ Φρανγκ

Ο Βίκτωρ Φρανκλ (26 Μαρτίου 1905-2 Σεπτεμβρίου 1997) ήταν Αυστριακός νευρολόγος, ψυχίατρος φιλόσοφος  συγγραφέας και επιζών του ολοκαυτώματος.

• Ήταν ιδρυτής της Λογοθεραπείας, μίας σχολής ψυχοθεραπείας η οποία θεωρεί την αναζήτηση νοήματος ως την κύρια ανθρώπινη  κινητήρια δύναμη. Σε αντίθεση με το Φρόιντ που θεωρούσε ως τέτοια την αναζήτηση της ηδονής και τον Αντλερ που θεωρούσε την αναζήτηση ισχύος. Η λογοθεραπεία ανήκει στις υπαρξιακές και ανθρωπιστικές θεωρίες
• Ο Φρανγκλ έκδωσε 39 βιβλία. Το αυτοβιογραφικό του βιβλίο «Αναζητώντας το νόημα της ζωής» το οποίο περιγράφει εμπειρίες του από το στρατόπεδα συγκέντρωσης των Ναζί έχει πουλήσει εκατομμύρια αντίτυπα σε όλο τον κόσμο.

Ερωτήματα στα οποία απαντάει το βιβλίο

Α’ μέρος

«Πως η καθημερινή ζωή σε ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης αντανακλά στο μυαλό του μέσου έγκλειστου;»

Και συνιστά μία ανάλυση της εμπειρίας του Φρανγκλ στο στρατόπεδο συγκέντρωσης

Β’ μέρος

Εισάγει την έννοια του νοήματος και την θεωρητική του προσέγγιση την οποία ονομάζει λογοθεραπεία.

Α’ μέρος: Προσωπική εμπειρία

• Ο Φρανκ ξεκινάει περιγράφοντας την προσωπική του εμπειρία από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης των Γερμανών.
• Το έργο του δεν είναι ένα αναλυτικό ημερολόγιο των γεγονότων και  εμπειριών του στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Περισσότερο είναι μία προσπάθεια του ίδιου να εντοπίσει ως επιστήμονας ψυχίατρος την ψυχολογία της ζωής στη φυλακή.
• Στο έργο του αναγνωρίζει ότι ο ίδιος ως παρατηρητής αποτελεί μέρος αυτού που παρατηρεί και περιγράφει τον αντίκτυπο που αυτό μπορεί να έχει στο έργο του.

Τα τρία στάδια του εγκλεισμού

• Περιγράφει την εμπειρία των κρατούμενων προσδιορίζοντας τρία διαφορετικά στάδια
• 1^ο στάδιο :  Σοκ κατά την αρχική εισαγωγή στο στρατόπεδο συγκέντρωσης
• 2^ο στάδιο:  Απάθεια μετά την εξοικείωση με τις συνθήκες ζωής στο στρατόπεδο , στο στάδιο αυτό η εσωτερικές αξίες και η δυνατότητα εξεύρεσης νοήματος είχαν σημαντικό ρόλο στην επιβίωση
• 3^ο στάδιο:  Η απελευθέρωση : Αντιδράσεις αποπροσωποποίησης, ηθικής παραμόρφωσης, απογοήτευσης όσων είχαν ελευθερωθεί

Τι μπορεί να μας διδάξει το βιβλίο

• Η αξία του ατόμου είναι εσωτερική
• Το νόημα είναι μοναδικό για τον καθένα , κάθε άνθρωπος οφείλει να βρει αυτό το μοναδικό για το οποίο είναι προορισμένος

Πως μπορούμε να ανακαλύψουμε το νόημα της ζωής;

• Δημιουργώντας ένα έργο ή κάνοντας ένα κατόρθωμα
• Βιώνοντας κάτι ή συναντώντας κάποιον
• Με τη στάση που διατηρούμε απέναντι στο αναπόδραστο πάσχειν

Είναι παράδοξο ότι, ενώ οι περισσότεροι αναγνωρίζουμε τα πολλαπλά οφέλη της άσκησης στην υγεία, τόσο τη σωματική όσο και την ψυχική, δε συμμετέχουμε με την ίδια προθυμία σε φυσικές δραστηριότητες και προγράμματα άσκησης. Και όλα αυτά, ενώ έχει αποδειχθεί πλέον πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η άσκηση συμβάλει στην καλή υγεία του καρδιαγγειακού μας συστήματος, την πρόληψη ασθενειών, όπως η στεφανιαία καρδιακή νόσος ή το έμφραγμα  μυοκαρδίου και τα εγκεφαλικά επεισόδια, αλλά και την πρόληψη ασθενειών, όπως ο διαβήτης, ή κάποιων μορφών καρκίνου, όπως του παχέος εντέρου. Επίσης, σχετίζεται με τη διατήρηση και τη βελτίωση της μνήμης και την προστασία από το Αλτσχάιμερ, αλλά και την πρόληψη  ψυχικών ασθενειών, όπως η κατάθλιψη και το άγχος. Επιπλέον, η άσκηση αποτελεί μία από τις πιο οικονομικές μεθόδους πρόληψης των ασθενειών αυτών, καθώς τις περισσότερες φορές δεν απαιτείται κανένα επιπλέον κόστος για μια βόλτα δίπλα στη θάλασσα ή στο πάρκο της γειτονιάς μας.

Ποιοι είναι όμως αυτοί οι λόγοι που μας εμποδίζουν να ασκηθούμε, παρόλο που γνωρίζουμε πλέον όλα τα οφέλη της άσκησης; Μια υπόθεση είναι ότι η συχνότητα συμμετοχής σε άσκηση και κάθε είδους φυσική δραστηριότητα οφείλεται σε χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς μας. Αναζητώντας σχετικές έρευνες για τα σταθερά χαρακτηριστικά της προσωπικότητας, που σχετίζονται με την άσκηση, τα μόνο διαθέσιμα στοιχεία είναι ότι  τα εξωστρεφή άτομα, αλλά και τα άτομα με υψηλότερο βαθμό ευσυνειδησίας δείχνουν να αποκομίζουν περισσότερη ευχαρίστηση από τη φυσική δραστηριότητα και την άσκηση, ενώ το μόνο χαρακτηριστικό της προσωπικότητας που φαίνεται να συσχετίζεται αρνητικά με την ικανοποίηση από την άσκηση είναι ο νευρωτισμός. Αυτά τα στοιχεία όμως δεν είναι αρκετά για να ερμηνεύσουν αυτήν τη στάση μας.

Ψυχική ικανοποίηση και η σημασία της κατά την άσκηση και τη φυσική δραστηριότητα

Ορισμένα άτομα καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής τους είναι περισσότερο δραστήρια από άλλα συμμετέχοντας συχνότερα σε φυσικές δραστηριότητες, ασκήσεις και δυναμικές σωματικές λειτουργίες. Μελετώντας τα άτομα αυτά διαπιστώθηκε ότι αποκομίζουν περισσότερη ικανοποίηση από τη συμμετοχή τους σε αυτές τις δραστηριότητες. Η ευχαρίστηση είναι η θετική ανταπόκριση, που περιλαμβάνει συναισθήματα όπως απόλαυση, αρέσκεια και διασκέδαση και μπορεί να αντιμετωπίσει το στρες και να βελτιώσει άλλες ψυχολογικές παραμέτρους. Η ευχαρίστηση που αποκομίζει κάποιος από την φυσική δραστηριότητα είναι αυτή που τελικά  μπορεί να επηρεάσει τη συχνότητα της άσκησης και τη σταθερότητα, με την οποία κάποιος γυμνάζεται.

Συχνά, παρατηρείται ότι άτομα που κάνουν καθιστική ζωή έχουν αντιλήψεις, οι οποίες στην πραγματικότητα τους εμποδίζουν να επιτύχουν στόχους, που θα τους κάνουν χαρούμενους και ευτυχισμένους και, ως εκ τούτου, αυτό τους αποθαρρύνει να ασκηθούν.

Για παράδειγμα, πιστεύουν ότι η μόνη σωστή άσκηση είναι αυτή που είναι έντονη και απαιτητική και η οποία δεν ταιριάζει με την επιθυμία τους να χαλαρώσουν στον ελεύθερο χρόνο τους. Επίσης, νιώθουν καταναγκασμό στην προσπάθειά τους να ασκηθούν για τη βελτίωση της υγείας τους ή για την απώλεια βάρους. Παρόλα αυτά, επιθυμούν στον ελεύθερο χρόνο τους να  ξεκουραστούν.

Συγχρόνως μέρος της αίσθησης επιτυχίας που νιώθουν δημιουργείται από την επίτευξη στόχων, με αποτέλεσμα, αν  δεν επιτύχουν τους στόχους που έχουν θέσει στην άσκηση, να μη νιώθουν ικανοποιημένοι.

Το μυστικό για τη λύση αυτού του προβλήματος βρίσκεται στην επιλογή άσκησης και φυσικών δραστηριοτήτων που μας ταιριάζουν και μας προκαλούν ευχαρίστηση. Με ποιους τρόπους, όμως, μπορούμε μετατρέψουμε την άσκηση σε μια ευχάριστη δραστηριότητα αναψυχής και όχι σε καταναγκαστική εργασία;

Αρχικά, η συμμετοχή σε ομάδες άσκησης που είναι προσανατολισμένες στη βελτίωση της υγείας φαίνεται πως έχει πιο μακροχρόνια αποτελέσματα από τη συμμετοχή σε ομάδες που στόχο έχουν τη βελτίωση της εμφάνισης. Όταν, για παράδειγμα, ο μοναδικός στόχος της άσκησης είναι η απώλεια βάρους και η συμμετοχή μας σε αυτήν γίνεται καταναγκαστικά με τη μορφή βασανιστηρίων, η παραμονή στο πρόγραμμα απαιτεί μεγάλο κόπο και ισχυρή θέληση χωρίς να προσφέρει την ανάλογη ευχαρίστηση ή ανταμοιβή.

 Ποιοι παράγοντες, όμως, μπορούν να αυξήσουν τον βαθμό  της ικανοποίησης από την άσκηση;

Μια συνηθισμένη μέθοδος για την αύξηση του βαθμού ικανοποίησης από την άσκηση είναι η παρουσία μουσικής. Η μουσική μπορεί να συνοδεύσει τη φυσική δραστηριότητα και τα οφέλη είναι άμεσα, καθώς δίνει μια ψυχαγωγική διάσταση στην άσκηση συνδυάζοντας τις θετικές επιδράσεις της άσκησης και της μουσικής. Ο χορός σε οποιαδήποτε μορφή είναι μία πολύ καλή επιλογή για τον συνδυασμό φυσικής δραστηριότητας και άσκησης με τη μουσική. Ωστόσο, δεν είναι η μοναδική λύση, μιας και η μουσική συνδυάζεται εύκολα με τις περισσότερες μορφές άσκησης.

Ο χώρος που πραγματοποιείται η άσκηση μπορεί επίσης να επηρεάσει σε πολύ μεγάλο βαθμό την αίσθηση που αποκομίζουμε από τη συμμετοχή μας. Η άσκηση στη φύση και ο συνδυασμός ενός ευχάριστου φυσικού περιβάλλοντος με τη φυσική δραστηριότητα μπορεί να συμβάλει σημαντικά στην ικανοποίηση, αλλά και στη αύξηση της διάρκειας της άσκησης. Περιοριστικός παράγοντας σε αυτές τις περιπτώσεις μπορεί να είναι οι καιρικές συνθήκες ή ο τόπος διαμονής. Ένα ευχάριστο περιβάλλον άσκησης μπορεί, παρόλα αυτά, να δημιουργηθεί και σε κάποιον κλειστό χώρο. Ο σωστός φωτισμός του χώρου και ο συνδυασμός των χρωμάτων μπορεί να συμβάλει σημαντικά σε αυτήν την κατεύθυνση.

Μια άλλη σημαντική παράμετρος είναι η προσωπικότητα  του εκπαιδευτή και οι ηγετικές ικανότητές του. Ένας εκπαιδευτής μπορεί να μας εμπνεύσει και να μας παρακινήσει να πετύχουμε τους στόχους μας δημιουργώντας το κατάλληλο κλίμα,  παρέχοντας κίνητρα ανατροφοδότησης την κατάλληλη στιγμή και δείχνοντας πραγματικό ενδιαφέρον για τις ανάγκες μας.

Παρόμοια μεγάλη σημασία έχει και η επιλογή άσκησης σε ομάδες. Η σύνθεση της ομάδας, το θετικό κλίμα ανάμεσα στα μέλη της, η αλληλεγγύη και η υποστήριξη των μελών μπορεί να διατηρήσει ζωντανό το ενδιαφέρον για άσκηση ή φυσική δραστηριότητα. Η ομαδική συμμετοχή σε εκδρομές και περιπάτους μπορεί να είναι μια θαυμάσια ευκαιρία που συνδυάζει τη φυσική δραστηριότητα με τα οφέλη της συμμετοχής σε ομάδα.

Ανακεφαλαιώνοντας, φαίνεται ότι ο κύριος παράγοντας, που συμβάλει στη διατήρηση σταθερής της συνήθειας για άσκηση είναι η ευχαρίστηση που αποκομίζουμε από τη συμμετοχή μας σε αυτή και δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να τον παραμελούμε, όταν επιλέγουμε ένα είδος  άσκησης ή φυσικής δραστηριότητας.

Αναφορές

Schweighart, Pamela Mary, “The Effects of Exercise Enjoyment and Personality on Mood and Salivary Cortisol with Exercise Activity. ” PhD diss., University of Tennessee, 2008.