Η Ευδαιμονία είναι μία έννοια που απασχόλησε πολύ τους περισσότερους σημαντικούς στοχαστές της αρχαιότητας. Στην ομηρική εποχή έβλεπα την ψυχική ισορροπία και την ευδαιμονία ως αποτέλεσμα της θεϊκής εύνοιας και της αριστοκρατικής καταγωγής. Ευδαίμονας στον ‘Όμηρο είναι αυτός που έχει εξωτερική ομορφιά και δύναμη του σώματος και κατέχει αγαθά.

Οκτώ αιώνες μετά, κατά τον τον 5^ο αιώνα πχ αυτό έχει αλλάξει και Ευδαιμονία είναι η ικανότητα συνειδητής, ενάρετης, ηθικής βούλησης επιλογής και δράσης του ίδιου του ανθρώπου.

Η πορεία αυτή πέρασε από πολλά στάδια. Από τη μυστηριακή σκέψη των Ορφικών στους  σοφούς της αρχαιότητας. Ο Θαλής ο Μιλήσιος  θεωρούσε ότι η Ευδαιμονία χρειάζεται ένα υγιές σώμα, ένα εφευρετικό μυαλό και κλίση προς τη μόρφωση. Μια περιγραφή αρκετά ενεργητική που δίνει στον άνθρωπο την ευθύνη να την αναζητήσει.

Ο Σόλων  ο Αθηναίος από την άλλη έβλεπε την ευδαιμονία πέρα από τα όρια της ζωής. Θεωρεί Ευδαίμον αυτόν που έχει «μία αγαθή ζωή και έναν ευτυχή θάνατο», εισάγοντας κατά κάποιον τρόπο την νοηματοδότηση και τη ζωή με νόημα και αξίες ως απαραίτητα στοιχεία της ευδαιμονίας.

Ο Πυθαγόρας είδε στην Ευδαιμονία την αρμονία των δυνάμεων της ψυχής. Μιλώντας για δυνάμεις της ψυχής εννοούσε την νόηση, την φαντασία, την αίσθηση, τη νόηση που κινεί το σώμα και την επιθυμία για το ωραίο και καλό. Ενώ ως αρμονία έβλεπε την ύπαρξη συμμετρίας μεταξύ υλικού και πνευματικού στοιχείου . Για τους πυθαγόρειους ή Ευδαιμονία ήταν ο υπέρτατος στόχος της ζωής , μία κατάσταση ψυχικής υγείας. «Μην ψάχνεις αλλού την Ευδαιμονία, είναι μέσα σου»

Η αρμονία είναι η λέξη που σχετίζεται με την Ευδαιμονία και στον Ηράκλειτο με έναν κάπως διαφορετικό τρόπο καθώς για τον σκοτεινό φιλόσοφο ή αρμονία δεν είναι παρά αποτέλεσμα της σύγκρουσης – έριδας μεταξύ των αντιθέτων. Η έρις , η σύγκρουση συμβαίνει μεταξύ των μερών της ψυχής του λογικού από τη μία πλευρά και του θυμικού συναισθηματικού από την άλλη. «Πάντα κατ’ έριν γίγνεσθαι»

Αφήνοντας για λίγο τους φιλοσόφους συναντάμε στην Κάτω Ιταλία των Αλκμαίο, διάσημο γιατρό ο οποίος πίστευε ότι οι άνθρωποι δεν μπορούν να κερδίσουν την αθανασία όμως είναι σε θέση να δημιουργήσουν μια κατάσταση ευδαιμονίας όσο ζου. Για αυτόν η Ευδαιμονία είχε δύο συστατικά τις σωματικές και τις πνευματικές δυνάμεις οι οποίες όμως θα πρέπει να είναι στη ίδια αναλογία και να μην υπερισχύει η μία της άλλης γιατί στην περίπτωση αυτή δημιουργείται ασθένεια. Η καλή υγεία λοιπόν, σωματική και ψυχική ήταν άμεσα συνδεδεμένη με την Ευδαιμονία. Η ισορροπία κάνει την εμφάνιση της και εδώ με κάποιον τρόπο

Στην Σικελία τώρα, χρόνια μετά τον Ηράκλειτο ο Εμπεδοκλής έχει μία παρόμοια ιδέα. Μόνο που αυτός ονομάζει της αντίθετες δυνάμεις Φιλότητα (Αγάπη) και Νείκος ( εχθρότητα), Η φιλότητα είναι η ενοποιητική δύναμη που εξασφαλίζει την αρμονία- ισορροπία.

Για τους σοφιστές η ψυχική υγεία συνδέεται με την Αλυπίαν , την έλλειψη λύπης και την αταραξία της ψυχής. Για αυτούς το περιεχόμενο της Ευδαιμονίας είναι διαφορετικό για κάθε άνθρωπο σε κάθε διαφορετική στιγμή . Έτσι ο άνθρωπος είναι αυτός που ορίζει τι είναι ευδαιμονία για αυτόν. Οι σοφιστές συνέδεσαν την Ευδαιμονία με την απόλαυση των υλικών αγαθών και την άνετη ζωή. Για αυτούς η Ευδαιμονία συνδέεται με το συμβιβασμό του ανθρώπου στην πραγματικότητα . Επίσης θεωρούσαν ότι ο νους είναι αυτός που καθοδηγεί το σώμα στην υγεία ή την ασθένεια, έτσι ο τρόπος σκέψης που δεν αντανακλά την πραγματικότητα είναι αιτία της διαταραχής της ψυχής

Βλέπουμε πως η ισορροπία και η αρμονία έχουν κυρίαρχη θέση στην περιγραφή της Ευδαιμονίας αλλά δεν εξαντλείται εκεί. Η ζωή με αρχές και νόημα έχει σημαντική θέση,

     Η απόφαση, έγκειται ίσως στο ν’ αναγνωρίσουμε τα βαθιά και καταπιεσμένα ένστικτα και αρχέτυπα, αυτά που το συλλογικό ασυνείδητο – Carl Jung – μας έχει παραδώσει γονιδιακά και συνεχίζει να το κάνει επίκτητα. Με άλλα λόγια,  ν’ αποδεχτούμε τον πραγματικό και εσωτερικό εαυτό και τα γνήσια θέλω, απορρίπτοντας ό,τι προσποιητά έχουμε ενδυθεί στην προσπάθεια να γίνουμε αποδεκτοί από τους άλλους.

       Να αφαιρέσουμε δηλαδή τη μάσκα της κοινωνικής προσποίησης, για χάρη μιας γνήσιας αντιμετώπισης της ζωής και του αληθινού εαυτού μας. Προβάλλοντας πλέον ανοικτά και χωρίς φόβο ή ενδοιασμούς τις επιθυμίες μας, αποκαλύπτοντας ένα πραγματικό είναι.

      Πως όμως θα μπορούσαμε να νικήσουμε τον φόβο του να είμαστε το αληθές πρότυπο μιας παραγωγικής κοινωνίας.

     Μιας και κάτι τέτοιο, είναι όντως ό,τι πιο ανατρεπτικό, ό,τι πιο γνήσια αποκαλυπτικό, και ταυτόχρονα, ό,τι πιο παραγωγικά απελευθερωτικό.

      Η αλήθεια είναι πως ο άνθρωπος πάντα θα φοβάται να δείξει το ποιος πραγματικά είναι. Τις ευαισθησίες, τις αδυναμίες, τους φόβους του. Καθώς δεν αντέχει, όχι απλά  στην κριτική, αλλά και τη μη αποδοχή, ενώ πανικοβάλλεται  στη σκέψη της απόρριψης, αφού τελικά αποστρέφεται την ιδέα της περιθωριοποίησης. Πιστεύοντας έτσι λανθασμένα, πως κάτι τέτοιο θα τον οδηγήσει σίγουρα στο ν’ αποτύχει ως παρουσία ανάμεσα σ’ ένα σύνολο που πράττει αναλόγως.

     Προσποιούμενος, με τον ίδιο πάντα λάθος τρόπο, κάτι που δεν είναι τελικά σαφές. Αρνούμενος ν’ αφαιρέσει τη μάσκα του ψεύτικου εαυτού.

       Έτσι, κι ενώ προσποιητά προσπαθεί να κάνει δηλωτική την παρουσία του είναι. Στην πραγματικότητα, δεν επιτυγχάνει τίποτε άλλο, παρά να παραμένει αόρατος, μη αποδεκτός ή έστω ανεκτός. Μήπως όμως αυτό είναι που πραγματικά επιδιώκει, ωθούμενος από φόβο τις πιο πολλές φορές. Φοβούμενος να μην αποκαλυφθεί ξεγυμνώνοντας το αληθινό εγώ και εαυτό, ενώπιον των άλλων.

         Μιας κι αυτοί… δεν θα το αποτολμούσαν ποτέ!

     Το μόνο τελικά που καταφέρνει, μάλλον, είναι ν’  αποδομεί τον πραγματικό εαυτό, ελαττώνοντας δραματικά   την όποια παρουσία του. Και τελικά, να ισοπεδώνεται και να εξαφανίζεται ως προσωπικότητα, ανάμεσα σ‘ ένα πλήθος ανώνυμων, αν όχι εντελώς ψεύτικων εγώ. Τα οποία όμως έχουν πλήρως ομογενοποιηθεί, όπως ο κιμάς ή ό,τι άλλο, δεν έχει καμία σημασία.

       Έτσι κρύβεται πίσω από μάσκες που τον βοηθούν  να φαίνεται κανονικός, προβλέψιμος και εικονικά ασφαλής.

    Ωστόσο, κάθε φορά που το άτομο προβάλει ένα ψεύτικο, εικονικό εαυτό, το είναι διαγράφεται, και το εσωτερικό εγώ μειώνεται, εάν δεν καταστρέφεται κιόλας. Καθώς ό,τι γνήσιο φέρει στη σκέψη και την ψυχή του, χάνεται διαρκώς. Αφού χωρίς καμία άλλη επιλογή, θάβεται βαθιά μέσα σ’ ένα απόλυτα σκοτεινό κι ερεβώδες ασυνείδητο. Ένα μέρος, όπου με κλειστές τις πόρτες εξόδου και τα παράθυρα πραγματικής επικοινωνίας, ασφυκτιά εισπνέοντας έναν ανακυκλωμένο διαρκώς αέρα, που στο τέλος δηλητηριάζει τα πάντα.

        Αντιθέτως όμως, όταν το άτομο αποφασίσει να ζει   αληθινά, δείχνοντας στους άλλους την πραγματική του εικόνα, χωρίς συμβιβασμούς και ψέματα. Τότε οι δυο αυτοί κόσμοι -το μέσα και το έξω- αρχίζουν να ισορροπούν, να συνταιριάζουν την ώρα που οι πράξεις, τα λογία και η παρουσία, αντανακλούν την αλήθεια του στους άλλους. Έτσι το είναι, γίνεται τελικά μια φωτεινή εικόνα.

     Καθώς δεν υπάρχει τίποτε πιο γοητευτικό, από αυτό!        

      Μιας και η ζωτικότητα του ατόμου, απελευθερώνεται σχεδόν μεταδοτικά, κάνοντας τους άλλους να θέλουν να τον μιμηθούν, να τον ακολουθήσουν, όπως ένας δυνατός μαγνήτης τράβα επάνω του τα βάρια μέταλλα.

      Όμως για να συμβεί κάτι τέτοιο, θα πρέπει, όπως  έχουμε ήδη αναφέρει, ο άνθρωπος να πάψει να φοβάται  πως θα εκθέσει τον εσωτερικό εαυτό του στον κίνδυνο της απόρριψης. Καθώς αυτή είναι η δύσκολη απόφαση που πρέπει να παρθεί άμεσα, και χωρίς πισωγυρίσματα. Μιας και η όποια αποκάλυψη, στα σίγουρα θα ενοχλήσει κάποιους αμετανόητα μασκοφόρους.

      Εντούτοις, το όφελος για το άτομο, είναι πολλαπλάσιο σε σχέση με την απώλεια κάποιων ψεύτικων παρουσιών, οι οποίες απλώς συναναστρέφονται τη μάσκα ή τη στολή, κι όχι τη ζωή πίσω και μέσα από αυτήν.

       Ποιο όμως είναι πραγματικά το όφελος μιας τέτοιας αλλαγής, μιας τόσο ριζικής αποκάλυψης. Τι μπορεί δηλαδή  να κερδίσει το άτομο, πράττοντας ανάλογα.

        Η απάντηση, στο εύλογο αυτό ερώτημα, έρχεται μάλλον από μόνη της. Αφού το να κρύβει κάποιος τον αληθινό εαυτό του, είναι πάντοτε κάτι βαρύτερο, απ’ το να είναι ο ίδιος διαυγής. Καθώς έτσι ο κόσμος του απαλλάσσεται απ’ το ψέμα, την προσποίηση και τη δυσκολία του να είναι ένας ξένος με το ίδιο του το εγώ. Κάποιος αδιάφορα άλλος, σε σχέση πάντα με το πραγματικό είναι.

          Κι όχι αυτός ο ίδιος…!

       Μιας και τα πάντα γύρω μας, τόσο απροσδόκητα, αλλάζουν ξαφνικά συχνότητα επικοινωνίας, ρυθμίζοντας  από την αρχή τις ανθρώπινες σχέσεις, την εικόνα μας και το φως ανάμεσά τους. Καθώς πλέον το άτομο στέκεται μπροστά στον προσωπικό του καθρέπτη, χωρίς καμία εσωτερική αίσθηση ντροπής. Αφού δεν κρύβεται πλέον από τους άλλους, αλλά κι απ’ τον εαυτό του.

     Σ’ αυτή την περίπτωση, η αίσθηση της ελευθερίας τον πλημμυρίζει καθημερινά, ενώ ταυτόχρονα, ο φόβος για ένα αβέβαιο αύριο εξαφανίζεται, απολαμβάνοντας το σήμερα, που πριν από λίγο, τον καταδυνάστευε κάνοντάς τον ν’ ασφυκτιά μέσα σ’ ένα ψεύτικα στενό και ξένο ρούχο. Έτσι κάτι υπέροχο αναπτύσσεται προκαλώντας ίαση, ηρεμία και αίσθημα εφορίας για πρώτη φορά. Καθώς η πραγματική εν συναίσθηση, οδηγεί αυτόματα την ελεύθερη βούληση, δημιουργώντας αφειδώς γνήσια συναισθήματα και απολαύσεις.

       Παράγοντας συνεχώς τώρα πράγματα και εμπειρίες που βιώνει έντονα το άτομο, χωρίς να χρειάζεται κανένα είδος επιδοκιμασίας ή αποδοχής και εξωτερικής επιβεβαίωσης, από κανέναν άλλο.

      Καθώς το άτομο, με την παρουσία του και μόνο,  εκφράζει και πάλι την προσωπική του αλήθεια με ηρεμία, απαλλαγμένο από τις σκέψεις και τις ένοχες που προκαλεί η προσποιητά, προηγουμένη, ψευδής εικόνα του. Άλλωστε, όλα αυτά, κι άλλα πολλά, υπήρχαν μέσα του από πάντα.

     Και τελικά, φτάνει όχι μόνο στο να κατανοεί το εγώ, αποκαλύπτοντας τον πραγματικό του εαυτό. Αλλά και στο να καταλαβαίνει τους άλλους, αποδεχόμενος πια ή και όχι!

      Ό,τι ψευδές μέχρι τώρα είχε βιώσει, απορρίπτοντας την όποια κενή παρουσία δίπλα του.

       Στη δική του… πια ζωή!

            Υστερόγραφο

       Ωστόσο, με το να πετάξει κανείς τη μάσκα του,  απαλλάσσοντας το εγώ και τον εαυτό του από μια ψεύτικη εικόνα, δεν χάνει τίποτε άλλο, παρά τις αυταπάτες με τις οποίες ζούσε μέχρι τώρα.

                                                           Ευ Δαίμων        

Τα συμπτώματα άγχους στα παιδιά μπορούν εύκολα να παρερμηνευθούν.

Οι γονείς μπορεί να βλέπουν ένα παιδί που είναι ευερέθιστο, «κολλημένο», που αποφεύγει υποχρεώσεις ή είναι θυμωμένο και να το χαρακτηρίζουν αντιδραστικό ή χειριστικό.

Ωστόσο, αυτές οι συμπεριφορές δεν αντανακλούν πάντα το τι συμβαίνει μέσα στο παιδί. Στην πραγματικότητα, αν το δούμε από αυτή την οπτική, είναι πολύ εύκολο να παραβλέψουμε τα σήματα δυσφορίας του παιδιού.

Η κατανόηση των συμπτωμάτων άγχους στα παιδιά ξεκινάει, επομένως, με τη μάθηση αυτής της διάκρισης. Όταν οι γονείς αλλάξουν την αντίληψή τους για τη συμπεριφορά του παιδιού τους, μπορούν να αναγνωρίσουν τα σημάδια και να ανταποκριθούν με περισσότερη υπομονή και συμπόνια παρά με θυμό και κριτική.

Τι Είναι το Άγχος;

Φανταστείτε ότι το παιδί σας φοβάται να πάει για ύπνο τη νύχτα, πεπεισμένο ότι υπάρχει ένας μπαμπούλας κάτω από το κρεβάτι. Μπορεί να το καθησυχάσετε ότι δεν υπάρχει κίνδυνος, να κοιτάξετε κάτω από το κρεβάτι, να το σκεπάσετε και να φύγετε.

Για πολλά παιδιά, αυτή η απλή καθησύχαση μπορεί να είναι αρκετή για να χαλαρώσουν και να κοιμηθούν. Ωστόσο, δεν ανταποκρίνονται όλα τα παιδιά με αυτόν τον τρόπο. Για άλλα, αυτός ο φόβος μεγαλώνει μέχρι που η λογική σκέψη εξαφανίζεται, παρά τις λογικές και καλοπροαίρετες προσπάθειές σας.

Το άγχος είναι η απόκριση του οργανισμού σε μια αντιλαμβανόμενη απειλή. Εάν αυτός ο φόβος υποχωρήσει και περάσει, θεωρείται απλώς ανησυχία ή έγνοια.

Η εμφάνιση του  άγχους μπορεί να είναι χρήσιμη όταν αναδεικνύει πιθανούς κινδύνους και μας επιτρέπουν να προστατευτούμε. Ωστόσο, όταν η ανησυχία και ο φόβος γίνονται επίμονοι και αδύνατο να καθησυχαστούν, το άγχος παραλύει αντί να προστατεύει.

Μια «κανονική» ή «τυπική» ανησυχία ή φόβος είναι γενικά ένα μοναδικό γεγονός που λαμβάνει χώρα στο μυαλό μας. Το άγχος, από την άλλη πλευρά, είναι μια επίμονη και αισθητή απόκριση δυσφορίας που περιλαμβάνει σωματικά συμπτώματα, συναισθήματα και σκέψεις.

Τα παιδιά, με το αναπτυσσόμενο ρυθμιστικό τους σύστημα, έχουν ισχυρότερες σωματικές αντιδράσεις που συχνά είναι δύσκολο να εκφραστούν με λόγια. Ως αποτέλεσμα, η συμπεριφορά τους εκφράζει αυτό που δεν μπορούν εύκολα να εκφράσουν με λόγια.

Το άγχος γίνεται προβληματικό όταν ο προστατευτικός ρόλος του ξεφεύγει από τον έλεγχο και αρχίζει να παρεμβαίνει στην καθημερινή λειτουργία. Φανταστείτε, για παράδειγμα, ότι το κουμπί της έντασης του ήχου είναι κολλημένο στην υψηλή ένταση και δεν μπορεί να χαμηλώσει. Αυτή είναι η εμπειρία που έχουν τα παιδιά με άγχος.

Για ένα παιδί, μια ρουτίνα όπως το να πάει σχολείο, να γνωρίσει νέα άτομα ή να φάει συγκεκριμένα φαγητά μπορεί να μοιάζει με μια τρομακτική συνολική σωματική εμπειρία που δεν μπορεί να ρυθμίσει ή να σταματήσει.

Με την κατανόηση του πώς βιώνεται το άγχος μέσα στο μυαλό και το σώμα ενός παιδιού, γίνεται πιο εύκολο να δούμε πώς η ίδια δυσφορία εκδηλώνεται στη συμπεριφορά και τα συναισθήματά του.

Πώς Εκδηλώνονται τα Συμπτώματα Άγχους σε Παιδιά;

Το άγχος συνήθως εκδηλώνεται με τρεις τρόπους: σωματικά, συναισθηματικά και συμπεριφορικά.

Συνηθισμένες σωματικές αισθήσεις περιλαμβάνουν δυσκολία ύπνου, πόνο στο στομάχι, πονοκεφάλους, ταχυπαλμία, εφίδρωση και μυϊκή ένταση.

Συναισθηματικές αντιδράσεις όπως επίμονη ευερεθιστότητα, υπερβολική ανησυχία, ξεσπάσματα θυμού ή ευαισθησία στην κριτική μπορεί επίσης να δείχνουν ότι ένα παιδί παλεύει με άγχος.

Συμπεριφορικά σημάδια όπως η αποφυγή νέων δραστηριοτήτων, του σχολείου ή κοινωνικών περιστάσεων, το υπερβολικά «κολλημένο στο φροντιστή » παιδί, η συχνή ανάγκη για καθησυχασμό και η προσπάθεια για υπερ-έλεγχο των ρουτινών είναι κοινά σημάδια.

Ωστόσο, το άγχος δεν βιώνεται με τον ίδιο τρόπο από όλους και συχνά φαίνεται πολύ διαφορετικό από το ένα παιδί στο άλλο. Για μερικά παιδιά, τα συμπτώματα άγχους εμφανίζονται ως υπερκινητικότητα και νευρικότητα. Σε άλλα, μοιάζει με απόσυρση ή πλήρη «κλείδωμα».

Ακόμη πιο μπερδεμένο είναι ότι η συμπεριφορά του παιδιού μπορεί να εκφράζει κάτι τελείως διαφορετικό από αυτό που συμβαίνει μέσα του.

Για παράδειγμα, ένα παιδί που αρνείται να πάει σχολείο ή σε μια κοινωνική εκδήλωση μπορεί να φαίνεται χειριστικό ή ανυπάκουο. Ωστόσο, αν το εξετάσουμε περαιτέρω, η άρνησή του θα μπορούσε να οφείλεται σε φόβο αποχωρισμού, αποφυγή του θορύβου , ή  να ξεχωρίσει.

Παρομοίως, ένα παιδί που ξοδεύει ώρες δουλεύοντας και ξαναδουλεύοντας τις εργασίες του μπορεί να μην το κάνει από φιλοδοξία, αλλά από φόβο να κάνει λάθος. Και στις δύο περιπτώσεις, η εξωτερική συμπεριφορά καλύπτει την εσωτερική εμπειρία.

Επειδή οι επικοινωνιακές δεξιότητες των παιδιών δεν είναι πλήρως ανεπτυγμένες, συχνά δείχνουν συμπτώματα άγχους μέσω των πράξεών τους.

Οι αντιδράσεις και οι συμπεριφορές τους δεν είναι συνειδητές ή εσκεμμένες επιλογές. Είναι αυτόματες αντιδράσεις του νευρικού συστήματος του παιδιού όταν αντιλαμβάνεται μια απειλή.

Μόλις ενεργοποιηθεί, στέλνουν σήματα δυσφορίας στο σώμα, όπως αύξηση της καρδιακής συχνότητας, πονοκέφαλος ή δάκρυα. Ως αποτέλεσμα, η συμπεριφορά του παιδιού εκφράζει αυτό που δεν μπορεί εύκολα να ελέγξει ή να εκφράσει με λόγια.

Γιατί Εμφανίζεται το Άγχος;

Το άγχος δεν προέρχεται από μία μόνο πηγή. Μπορεί να προέλθει από έναν συνδυασμό βιολογικών, περιβαλλοντικών και μαθημένων αντιδράσεων.

Αυτό βοηθά να εξηγηθεί γιατί παιδιά στο ίδιο περιβάλλον μπορούν να έχουν εντελώς διαφορετικές συναισθηματικές εμπειρίες και αντιδράσεις. Ενώ δεν υπάρχει ένας μοναδικός λόγος για τον οποίο εμφανίζονται συμπτώματα άγχους σε παιδιά, υπάρχουν αρκετοί πιθανοί παράγοντες που συμβάλουν σε αυτό.

Περιβαλλοντική αλλαγή και απώλεια ασφάλειας

Το άγχος μπορεί να αναπτυχθεί όταν η ασφάλεια ή η προβλεψιμότητα ενός παιδιού χάνεται.  Φανταστείτε ένα εξωστρεφές παιδί που κάνει εύκολα φίλους και συμμετέχει σε δραστηριότητες. Τώρα φανταστείτε τι συμβαίνει μετά από ένα διαζύγιο και μετεγκατάσταση από ένα μεγάλο σπίτι με κήπο σε ένα μικρό διαμέρισμα σε μια νέα πόλη.

Το παιδί έχει χάσει γνώριμα περιβάλλοντα, φίλους, σχολείο και ρουτίνες, και όμως η προσδοκία να προσαρμοστεί και να συμμετάσχει παραμένει. Είναι εύκολο να δούμε πώς το παιδί γίνεται ήσυχο, φοβισμένο ή αποσυρμένο καθώς ο γνωστός κόσμος καταρρέει σε μια άγνωστη και αβέβαιη πραγματικότητα.

Βιολογία και ευερεθιστότητα

Μερικά παιδιά νιώθουν τα συναισθήματά τους πιο έντονα από άλλα. Παράγοντες όπως η κληρονομικότητα, η χημεία του εγκεφάλου και η ευερεθιστότητα παίζουν σημαντικό ρόλο στο πώς αντιδρά το νευρικό σύστημα ενός παιδιού στο στρες. (Beesdo et al., 2009)

Για παράδειγμα, ένα  υποθέσουμε ότι ένα παιδί είναι φυσικά προσεκτικό ή ευαίσθητο, αυτό το παιδί δεν επιλέγει σκόπιμα να ανησυχεί ή να φοβάται. Αντίθετα, ο εσωτερικός του μηχανισμός αντίδρασης είναι  πιο έντονος από άλλους.

Μάθηση και μίμηση

Η  αντίδραση των ΄0 γονέων στο στρες έχει βαθιά επίδραση στο πώς τα παιδιά μαθαίνουν να επεξεργάζονται το δικό τους. Φανταστείτε ότι κάθε φορά που χτυπάει το κουδούνι ο γονέας αντιδρά με πανικό, ανησυχώντας δυνατά αν ένας ξένος έρχεται να τους βλάψει.

Είναι φυσικό ότι ένα παιδί θα εσωτερικεύσει αυτή την αντίδραση ως φυσιολογική. Αντιστρόφως, όταν οι ενήλικες  προβάλουν ήρεμες και στοχαστικές αντιδράσεις σε νέες ή δύσκολες καταστάσεις, θέτουν επίσης ένα πρότυπο. Τα παιδιά μαθαίνουν ότι μπορούν να διαχειριστούν τα  συναισθήματα  με ηρεμία και ασφάλεια, ακόμα και όταν είναι αγχωτικά.

Η ανάγκη για ασφάλεια και έλεγχο

Το άγχος συχνά προκύπτει όταν τα παιδιά νιώθουν ότι δεν μπορούν να ελέγξουν ή να διατηρήσουν το μοτίβο ή τη ρουτίνα τους. Όταν το πρόγραμμά τους αλλάζει ξαφνικά, και χωρίς προειδοποίηση ή δεν είχαν χρόνο να προσαρμοστούν, μπορεί προκληθεί μεγάλη αναστάτωση. Αν αντιδράσουν έντονα ή αρνούνται να προσαρμόσουν το πρόγραμμά τους, είναι εύκολο να χαρακτηριστεί η συμπεριφορά τους ως πεισματάρικη ή άκαμπτη. Ωστόσο, η ανάγκη τους να διατηρήσουν την προβλεψιμότητα αποφεύγοντας την αβεβαιότητα τους επιτρέπει να νιώθουν ασφαλείς.

Το άγχος δεν είναι αναπηρία ή ελάττωμα. Είναι ένα σημάδι μιας ανικανοποίητης ανάγκης για ασφάλεια, σταθερότητα ή καθησυχασμό. Όταν οι γονείς μπορούν να δουν τη συμπεριφορά των παιδιών τους μέσα από αυτή την οπτική, είναι καλύτερα εξοπλισμένοι να ανταποκριθούν με υπομονή και συμπόνια  και όχι  θυμό ή κριτική.

Συνοψίζοντας

Το άγχος στα παιδιά είναι ο τρόπος του σώματός τους να λέει, «Δε νιώθω ασφαλής».

Όταν οι γονείς κατανοούν τα συμπτώματα άγχους στα παιδιά, πώς εκδηλώνονται και γιατί συμβαίνουν, μπορούν να αλλάξουν την αντίληψή τους για τη συμπεριφορά του παιδιού τους και να αναγνωρίσουν τα σημάδια δυσφορίας.

Μια τέτοια επίγνωση μπορεί να βοηθήσει να μετατραπεί  ο εκνευρισμός σε κατανόηση και ενσυναίσθηση για μια  ισχυρότερη σύνδεση και  περισσότερη υποστήριξη.

Το να επιβραδύνουμε για να κατανοήσουμε τη σημασία πίσω από τη συμπεριφορά είναι το πρώτο βήμα για να βοηθήσουμε ένα αγχωμένο παιδί να νιώσει ασφάλεια.

 

Αναφορές

National Institute of Mental Health. (2023). Child and adolescent mental health: Anxiety disorders. NIMH. https://www.nimh.nih.gov/health/topics/anxiety-disorders

American Psychiatric Association. (2022). What are anxiety disorders? Psychiatry. https://www.psychiatry.org/patients-families/anxiety-disorders/what-are-anxiety-disorders

Beesdo, K., Knappe, S., & Pine, D. S. (2009). Anxiety and anxiety disorders in children and adolescents: Developmental issues and implications for DSM-V. Psychiatric Clinics of North America, 32(3), 483–524. https://doi.org/10.1016/j.psc.2009.06.002

Centers for Disease Control and Prevention. (2024). Anxiety and depression in children: Get the facts. CDC. https://www.cdc.gov/children-mental-health/about/about-anxiety-and-depression-in-children.html

Child Mind Institute. (n.d.). Anxiety in children: What it looks like and how to help. Child Mind.
https://childmind.org/article/what-to-do-and-not-do-when-children-are-anxious/

National Health Service. (2024). Anxiety in children: Advice for parents. NHS.
https://www.nhs.uk/mental-health/children-and-young-adults/advice-for-parents/anxiety-in-children/

     Ό,τι ενοχλεί την εσωτερικότητα, οδηγεί αναπόφευκτα  στην κατανόηση του εγώ.

     Η ανεξήγητα ξαφνική αυτή έλξη, αν και παρουσιάζεται αρχικά ως αντίθεση, τελικά παραπέμπει σχεδόν πάντα στον ενθουσιασμό και την ψευδή αίσθηση ικανοποίησης. Η οποία όμως αγνοεί την πραγματικότητα και οδηγεί στην αναζήτηση της έλλειψης ως μία αίσθηση εσωτερικού κενού.   

     Καθώς η εξιδανίκευση της αναγκαιότητας προκαλείται λόγω ανασφάλειας, αποφεύγοντας εντελώς τη συνειδητότητα που δεν βολεύει. Ως αποτέλεσμα άρνησης ν’ ασχοληθούμε ή  και να αποδεχτούμε τη λογική σκέψη.

      Η αδυναμία αντιμετώπισης της σκιάς, εκεί όπου το πραγματικό εγώ αποκρύπτεται, μας οδηγεί στην προβολή του ασυνείδητου. Ωστόσο, ο καταιγισμός των εικόνων, είναι τις περισσότερες φορές μία εσωτερική εικονικότητα. Έτσι τα άτομα φαντασιώνονται ανύπαρκτες αλήθειες, ως αντιστάθμισμα των ψευδαισθήσεων και των ενστίκτων που κρύβουν μέσα τους.            

        – Αρχέτυπα –

       Η προβολή των συναισθημάτων στους άλλους, αγάπη, φόβος, μίσος κ.τ.λ – είναι προτιμότερη επιλογή από μια βαθιά ενδοσκόπηση. Καθώς αυτό απαιτεί απ’ το άτομο να σταθεί στα πόδια του, κοιτώντας την άβυσσο της ψυχής του.

     Έτσι λαμβάνουμε τις πράξεις και φράσεις των άλλων, ως σωστές και αληθείς. Όμως δεν είναι οι άλλοι που μας μιλούν, αλλά η φωνή του εγώ μες από το σκοτάδι της σκιάς μας.    

      Ακούγοντας τον εσωτερικό εαυτό να φωνάζει συνεχώς!

     Το πώς θα αντιμετωπίσουμε το εκείνος… – υπερεγώ – που προβάλλεται τόσο έντονα και παραπλανητικά λόγω έλλειψης ψύχραιμης παρατήρησης και παρουσίας. Έχει να κάνει πάντοτε με την άρνηση της εξιδανίκευσης του εγώ, από την ανάγκη της προστασίας που προκαλούν οι ενστικτώδεις φόβοι μέσα μας, όντας το μεγαλύτερο πρόβλημα προβολής. Καθώς τα άτομα νοιώθουν αμφιβολία για το τί είναι αληθές.

     Εντούτοις, το άτομο εύκολα παραπέμπει το εγώ στην αναζήτηση δικαιολογιών. Πράγμα που δεν είναι τίποτε άλλο, παρά η απόλυτη εξουσία της προσωπικής σκιάς. Την οποία και προβάλουμε συνεχώς, καθώς μας κάνει να αποδεχόμαστε – από ανάγκη – το λάθος, όποτε αυτό προκύπτει.

     Έτσι δικαιολογούμε τα πάντα στους άλλους και σ’ εμάς!      

     Το ίδιο άλλωστε πράττουν, κι όλοι όσοι ασυνείδητα δεν έχουν το έλεγχο των δικών τους σκέψεων και του εαυτού.

     Αφού εκεί θα πρέπει αναμφισβήτητα να λειτουργούν οι άμυνες του ατόμου, μην επιτρέποντας να υπεισέρχονται οι κενές περιεχομένου δικαιολογίες. Μιας και τα λάθος μηνύματα είναι ξεκάθαρα, κι όχι απλώς μηνύματα μικρής έντασης. Όντας σαφή σήματα που προαναγγέλλουν την επικείμενη καταστροφή.

      Αυτό όμως που μας θυμώνει περισσότερο, είναι η αναγνώριση της εικόνας των άλλων μέσα μας. Ωστόσο, ως τελευταία, παράλογη και απονενοημένη πράξη, τερματίζοντας την ύπαρξή μας, καταστρέφουμε ταυτόχρονα και όλους τους άλλους. Διαγράφοντας τα πάντα, μιας και δεν υπάρχουν πλέον πουθενά.

      Καθώς η εικόνας τους -αναμφισβήτητα- είναι μια δική μας δημιουργία σκέψης,

                                                            Ευ Δαίμων

                       

Από τον Ευ Δαίμων

                                Περί έρωτος και χημείας

      Κατά γενική ομολογία, όλοι πιστεύουμε πως ο έρωτας  είναι ένα εξωτερικό ερέθισμα το οποίο προκύπτει ξαφνικά και τις περισσότερες φορές, ακούσια και παρά τη θέλησή μας.

        Ουδέν ψευδέστατο κι αναληθές αυτού…!

     Καθώς μόνο τυχαίο δεν μπορεί να χαρακτηριστεί το γεγονός της επιλογής, ενός ή και περισσοτέρων, ερωτικών συντρόφων. Φράσεις όπως, κεραυνοβόλος έρωτας, ανεξήγητη ερωτική έλξη ή ξαφνικό πάθος, καμία σχέση δεν έχουν με κάτι μεταφυσικό. Αφού είναι απλά το αποτέλεσμα και η έκφραση της εσωτερικότητάς μας. Έτσι ο έρωτας, δεν μπορεί να είναι κάτι τυχαία ανεξήγητο, όντας απόλυτα φυσιολογικό, του οποίου η γενεσιουργός αιτία βρίσκεται στον εσωτερικό μας κόσμο.

        – Ασυνείδητο –

      Όταν λοιπόν ερωτευόμαστε σφόδρα, το αντικείμενο του πόθου δεν είναι άλλο παρά το κρυφό στοιχείο του εαυτού, που ορίζεται ως το αντίθετο της συνειδητής πλευράς μας. Και που το σπρώχνουμε στα βάθη της ψυχής, η οποία αδιόρατα και επιτακτικά μας ζητά τη συμπλήρωσή της.

      Εδώ ακριβώς, ο Carl Jung μιλά για τη θηλυκή πλευρά των αρσενικών, και την αρρενωπότητα των γυναικών.     

     Στοιχεία καλά κρυμμένα καθώς έχουν απωθηθεί από καιρό στο ασυνείδητο του ατόμου.

     Δεν πρόκειται δηλαδή για σαφείς και διακριτούς ρόλους, όπως τους εκδηλώνει το συνειδητό. Αλλά για τις εσωτερικές πλευρές ενός ατελούς εαυτού, που όμως δεν έχουν γίνει ακόμα συνειδητά αποδεκτές. Ωστόσο, εντελώς μυστηριακά, κάποια στιγμή, εμφανίζεται εκείνο το άγνωστο άτομο που πυροδοτεί     το αρχέτυπο ένστικτο που βρίσκεται μέσα μας. Ξυπνώντας παράλληλα, ό,τι έχουν οι κοινωνικές νόρμες καταπιέσει. Καθώς το συγκεκριμένο πρόσωπο φέρνει απότομα στο φως τα θέλω που έως τώρα το άτομο φοβάται.

      – βλέπε τραύμα –

       Εδώ όμως υπάρχει και η άλλη άποψη. Την οποία δεν  μπορούμε σε καμία περίπτωση να παραβλέψουμε ή να μην την αναφέρουμε. Και δεν είναι άλλη, από την άποψη της επιστήμης της χημείας. Ο όρος άλλωστε τίθεται κυριολεκτικά! Μιας και η βιολογία εξηγεί με τη βαρύτητα της γνώσης, πώς το ανθρώπινο σώμα εκκρίνει συνεχώς τις οργανικές ουσίες που εκκρίνονται σωρηδόν, σε ανάλογες περιπτώσεις, από εσωτερικά του σώματος όργανα – αδένες – διαφόρων ειδών.

     Όπως η τεστοστερόνη, η σεροτονίνη, η ντομαμίνη, τα οιστρογόνα κ.τ.λ. Οι οποίες και είναι υπαίτιες για τα όποια σωματικά συμπτώματα πάθους, για το άλλο πρόσωπο.

      Όλα αυτά λοιπόν η επιστήμη τα εξηγεί με τον τρόπο της, καθώς λαμβάνουν χώρα μες το ανθρώπινο σώμα, συγκεκριμένα στον εγκέφαλο, θέτοντας τον οργανισμό σε μία κατάσταση ευχάριστου πανικού. Την ώρα δε, που ο πολυσύνθετα κυτταρικός αυτός υπολογιστής, κατακλύζεται από ουσίες που μας καλούν να ερωτευτούμε άμεσα, καθώς οι νευρικές απολήξεις τρελαίνονται, αποστέλλοντας συνεχώς σήματα προς τα υπόλοιπα όργανα του σώματος.

        – καρδιά, στομάχι και μαλακά μόρια –

    Άλλωστε όλες οι απαραίτητες πληροφορίες, λαμβάνονται κυρίως από βασικά αισθητήρια όργανα, όπως μάτια, μύτη και ακοή, μεταφερόμενα λίγο αργότερα στην αφή και τη γεύση. Αφού ποτέ δεν θα ερωτευτούμε κάποιον που μας μυρίζει άσχημα, – φερομόνες – αλλά κι αυτόν που συμπεριφέρεται άπρεπα ή που η εικόνα του δεν εκπέμπει ομορφιά! Έτσι λοιπόν, τόσο απλά κι αναπόφευκτα, απαντάται το εσωτερικό ερώτημα στο γιατί έγινε η συγκεκριμένη επιλογή ερωτικού συντρόφου, όταν μάλιστα τ’ ανωτέρω υγρά καύσιμα έχουν τελειώσει οριστικά.

     Ωστόσο, επιστρέφοντας στις λέξεις του κειμένου, θα πρέπει να παραδεχτούμε πως ο έρωτας δεν είναι απλά μία χημική αντίδραση. Αλλά ένας δρόμος προς μία εσωτερική αυτογνωσία. Αφού, κάπως έτσι, για μία ακόμη φορά, η σκιά προβάλλεται έντονα και επιτακτικά πάνω σ’ ένα άλλο άτομο. Ωσάν την αντανάκλαση του σκοτεινού ειδώλου στον καθρέπτη της συνειδητοποίησης. Εντούτοις, όμως, εάν ποτέ μπορέσουμε να δούμε πίσω από αυτήν την προβολή τον εαυτό μας, όπως ακριβώς είναι! Τότε θα έχουμε καταφέρει ν’ αποκαλύψουμε την αλήθεια για το πραγματικό εγώ, εκείνο που περιβάλει το άτομο εσωτερικά, βαθιά κρυμμένο στο ασυνείδητο.

    Καθώς ο έρωτας, δεν είναι απλά ένα τυχαίο γεγονός στις   ζωές των ανθρώπων, αλλά μια εσωτερική ανάγκη και ιστορία που γεννάτε πάντα μέσα μας. Εάν όμως, παρεμπιπτόντως, κάτι τέτοιο τελικά δεν έχει συμβεί ακόμα. Τότε δεν έχουμε παρά να συνεχίσουμε το ψάξιμο.

     Εξάλλου, πάντοτε δίνεται απλόχερα η δυνατότητα, να ερωτευτούμε τον εαυτό μας!

        Άλλωστε, για να θυμηθούμε και τα νιάτα μας, όπως λέει κι ο στοίχος του τραγουδιού, someday love will find you!

                                                             Ευ Δαίμων 

                 Γράφει ο Ευ Δαίμων

            Ο ανθρωπάκος του Ράιχ είναι σαφώς η πληρέστερη  γραπτή αναφορά για την ανθρωπινή φύση. Ένα βιβλίο, όχι   μόνο καταγγελτικό, μα και βαθιά αποκαλυπτικό της αληθινά αρρωστημένης ύπαρξης του ατόμου – άνθρωπος -.

       Ο μεγάλος συγγραφέας, φιλόσοφος, ψυχίατρος και  φυσικός επιστήμων, Βίλχελμ Ράιχ, αποτυπώνει με απόλυτη διαφάνεια και γλαφυρότητα μέσα στο συγκεκριμένο, αλλά και σε άλλα βιβλία, όλη τη διαστροφή των βίαιων ένστικτων του ατόμου. Αυτής της ζώσας σαρκικά ύπαρξης, που δεν διστάζει να καταστρέφει τα πάντα, θυσία στους αρρωστημένους σκοπούς των προσωπικών επιθυμιών, πεποιθήσεων και διαστροφών του.

      Τραγικό πάντοτε αποτέλεσμα ενός ακαλλιέργητου, αχαλίνωτου και ενστικτώδους εγώ!

        Το οποίο ομοιάζει περισσότερο σ’ ένα δίποδο ζώο, παρά σε κάτι ανώτερο πνευματικά, και του οποίου όμως οι πράξεις, πολύ σκόπιμα, μας παρουσιάζονται ως λογικές από την τεχνολογική εξέλιξη, και λανθασμένα ως πολιτισμός. Ωστόσο,   ο συγγραφέας – Wilhelm Reich – δεν παραμένει ένας απλός παρατηρητής με το βιβλίο αυτό.

         Όπως δυστυχώς… πολλοί άλλοι!

     Αντίθετα, μας υποδεικνύει ξεκάθαρα τις όποιες σωστές επιλογές, χωρίς δικαιολογίες ή αλλά. Απόδειξη γι’ αυτό, δεν είναι τίποτε άλλο, παρά η πιστή και απόλυτη αφοσίωση στην επιλογή του πραγματικά ηθικού και έντιμου, γεμάτου αξίες τρόπου ζωής. Ενάντια πάντα στο λάθος, μέχρι τέλους, ακόμα    και με κόστος.

       Τρανό βέβαια παράδειγμα… η προσωπική του θυσία!

      Όσο για εμάς, τους υπολοίπους… δεν έχουμε παρά να διαβάσουμε το – Άκου, Ανθρωπάκο! – και να προβληματιστούμε βαθιά για τη στάση μας απέναντι στη ζωή και το μέλλον της.     

                                                            Ευ Δαίμων

Η ταινία About Schmidt (2002) του Alexander Payne (διάρκειας 125 λεπτά), αναφέρεται στην ιστορία ενός ηλικιωμένου, που μόλις βγήκε στη σύνταξη και προσπαθεί να βρει νέες σταθερές στη ζωή του σε αυτή τη μεταβατική περίοδο – σύνταξη, θάνατος της συντρόφου του, γάμος της κόρης του.

Η έννοια ευδόκιμη γήρανση αναφέρεται στη γήρανση χωρίς την ύπαρξη σοβαρών ασθενειών, ώστε να εξασφαλίζεται μια όσο το δυνατό καλύτερη υγεία, σωματική και πνευματική καθώς και μια σχετική αυτονομία και ανεξαρτησία. Η καλή κατάσταση της υγείας όμως από μόνη της δεν αρκεί, ωφέλιμο είναι να συνοδεύετε από την ύπαρξη ενός ικανοποιητικού υποστηρικτικού κύκλου, οικογενειακού ή κοινωνικού, καθώς και από τη δυνατότητα ενασχόλησης με αγαπημένες δραστηριότητες.  Το προσδοκώμενο είναι το άτομο να νιώθει ότι έχει σκοπό στη ζωή του και κυρίως να επιθυμεί να παραμείνει στη ζωή.

Ο ήρωας της ταινίας είναι σε μία μεταβατική περίοδο της ζωής του όπου συνταξιοδοτείται.  Η αίσθηση που έχει κάποιος παρακολουθώντας τις αντιδράσεις του, είναι ότι αναγκάζεται να φύγει από την εργασία του. Η υγεία του φαίνεται να είναι πολύ καλή και είναι οικονομικά ανεξάρτητος πλέον και χωρίς ιδιαίτερες υποχρεώσεις. Με αυτά τα δεδομένα θα ανέμενε κανείς ότι θα ακολουθούσε μία εμπειρία ευδόκιμης γήρανσης. Τα πράγματα όμως δεν εξελίσσονται ακριβώς έτσι. Φαίνεται ότι η δουλειά του μέχρι τώρα, κάλυπτε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του και δεν είναι προετοιμασμένος να την αντικαταστήσει με κάποιες άλλες δραστηριότητες ή χόμπι. Στην προσπάθεια του να νιώσει ότι υπάρχει κάποιο νόημα στη ζωή του επισκέπτεται τον πολύ νεότερο αντικαταστάτη του στο γραφείο , για να μάθει προς μεγάλη του απογοήτευση ότι δεν χρειάζεται την παραμικρή βοήθεια από αυτόν καθώς έχει άλλο σύστημα εργασίας.Και σα να μην έφτανε αυτό, φεύγοντας ανακαλύπτει ότι οι μελέτες του μέχρι εκείνη τη στιγμή, τις οποίες θεωρούσε έργο ζωής, κατευθύνονται στα αζήτητα. Είναι πλέον άχρηστος για την εταιρία που αφιέρωσε τη ζωή του.

Την απογοήτευσή του, τις σκέψεις και τα συναισθήματα του σε αυτό το μεταβατικό στάδιο δεν μπορεί δυστυχώς να τα μοιραστεί με τη σύντροφο της ζωής του. Απομονωμένος προσπαθεί να βρει ένα σκοπό στη ζωή του,ενώ η σύζυγός του αγωνίζεται όλη την ημέρα για την φροντίδα του σπιτιού και το μαγείρεμα.  Ο ίδιος καμία διάθεση ή πρόθεση δεν δείχνει να την βοηθήσει. Φαίνεται ότι όσο αυτός εργαζόταν η σύζυγος είχε αναλάβει την φροντίδα του σπιτιού και το μαγείρεμα εξ ολοκλήρου, αλλά η συνταξιοδότηση αφορά μόνο τον άντρα που εργαζόταν εκτός σπιτιού και όχι την νοικοκυρά του σπιτιού. Έτσι καμία διάθεση δεν δείχνει να τη βοηθήσει έστω με κάποιες πιο βαριές εργασίες, όπως το κόψιμο του κρέατος αλλά ούτε και η ίδια του το ζητάει.

Το αποτέλεσμα είναι να περιφέρεται άσκοπα ,χωρίς καμία ευχαρίστηση από τη ζωή του, και πικραμένος από το γεγονός ότι αναγκάστηκε αν εγκαταλείψει τα όνειρα του για μια δική του επιχείρηση για χάρη της οικογένειας του. Η κόρη του από την άλλη για την οποία θα μπορούσε να είναι περήφανος, τον έχει απογοητεύσει με την επιλογή του συζύγου, τον οποίο δεν εγκρίνει και δεν θεωρεί αντάξιο της.

Φαίνεται όμως ότι η απογοήτευση από τον γάμο του είναι τόσο μεγάλη, ώστε το μόνο που προσπαθεί πλέον είναι να αποφύγει τη γυναίκα του, ενώ δεν ανταποκρίνεται ποτέ στα έμμεσα αιτήματα της να περάσουν λίγο περισσότερο χρόνο μαζί (πχ γεύμα στο τροχόσπιτο). Ούτε περνάει από το μυαλό του βέβαια, τώρα με την συνταξιοδότηση, να ικανοποιήσει το όνειρο της γυναίκας του για ένα ταξίδι με το τροχόσπιτο που η ίδια αγόρασε με τις οικονομίες της και να αφιερώσει λίγο χρόνο ώστε να ανανεώσουν τη σχέση τους.

Καμία προσπάθεια όμως δεν κάνει και να συνδεθεί περισσότερο με την κόρη του ή να προσεγγίσει τον μέλλοντα γαμπρό του και να τον γνωρίσει καλύτερα. Αντί αυτού, ανταποκρίνεται σε μια διαφημιστική καμπάνια, που υπόσχεται να δώσει νόημα στη ζωή του, έναντι ενός μικρού μηνιαίου αντιτίμου, που θα έχει ως αποδέκτη ένα άγνωστο ορφανό παιδί.  Αυτή η δραστηριότητα φαίνεται ότι τον κρατάει πρόσκαιρα απασχολημένο και δίνει κάποιο νόημα στη ζωή. Επίσης του δίνει την ευκαιρία να μοιράζεται τις σκέψεις του και τα συναισθήματα του με κάποιον φανταστικό αναγνώστη των επιστολών που γράφει,  απευθυνόμενος σε ένα φτωχό παιδί, το οποίο δεν  γνωρίζει να διαβάζει, και πιθανότατα δεν λαμβάνει ποτέ τα γράμματα του. Αυτό δείχνει την μεγάλη του ανάγκη να συνδεθεί και να προσφέρει, αλλά και την επιθυμία του αυτό να γίνει μέσα σε συγκεκριμένα και ξεκάθαρα όρια, σύμφωνα με τις επιθυμίες του και μόνο. Δυστυχώς επίσης δεν νιώθει ότι μπορεί να πραγματοποιηθεί  γίνει στο πλαίσιο της οικογένειας του.

Την όχι και τόσο ευδόκιμη γήρανση, έρχεται να επιβαρύνει επιπλέον ο ξαφνικός θάνατος της γυναίκας του , ενώ αυτός είναι απασχολημένος με το “φανταστικό του φίλο”. Ο θάνατος αυτός αρχικά περισσότερο τον σοκάρει παρά τον θλίβει. Βλέπουμε ότι ο μοναδικός στενός του φίλος είναι περισσότερο θλιμμένος από αυτόν με το γεγονός, ενώ ο ίδιος μάλλον βρίσκεται σε άρνηση και προσπαθεί να ξεμπερδέψει το συντομότερο δυνατό και με το μικρότερο κόστος με την κηδεία. Η επόμενη μέρα όμως αυξάνει την απογοήτευσή του , καθώς η ποιότητα ζωής του αρχίζει να επιδεινώνεται πολύ γρήγορα ανακαλύπτωντας τις ανάγκε,ς που κάλυπτε όλο αυτό το διάστημα, αθόρυβα η σύζυγό τους. Συνειδητοποιεί πλέον ότι δεν έχει τη δυνατότητα να αυτοεξυπηρετηθεί αλλά και ότι η κόρη του δεν έχει την πρόθεση να τον φροντίσει και σκοπεύει να συνεχίσει με τα σχέδια του γάμου της ,χωρίς να αλλάξει το παραμικρό στον αρχικό της σχεδιασμό.

Ακόμα όμως και σε αυτή τη δύσκολη κατάσταση που αντιμετωπίζει δεν καταφέρνει να συνδεθεί με την κόρη του και τον γαμπρό του, αφού αυτός προσπαθεί να την αναγκάσει να αναβάλει το γάμο με δικαιολογία το θάνατο της μητέρας της, χωρίς όμως να  πείθει για τις αγαθές προθέσεις του, καθώς είναι προφανές ότι το μόνο που τον απασχολεί είναι να βρει κάποιο άτομο να τον φροντίζει, αλλά και να ματαιώσει ίσως τελικά το γάμο της κόρης του. Η απογοήτευση του γίνεται ακόμα μεγαλύτερη όταν ανακαλύπτει ότι η γυναίκα του διατηρούσε μία ρομαντική σχέση με τον καλύτερό του φίλο. Αυτό του στερεί τον μοναδικό του φίλο.

Ματαιωμένος , αφήνει σε άθλια κατάσταση το σπίτι του , που δεν είναι σε θέση να φροντίσει και χρησιμοποιώντας το τροχόσπιτο που είχε αγοράσει ή γυναίκα του με τις οικονομίες της, ενώ ίδιος θεωρούσε άσκοπη σπατάλη , φεύγει από την πόλη του με σκοπό να επισκεφτεί την κόρη του στον νέο τόπο κατοικίας της. Επικοινωνώντας με την κόρη του λίγο πριν φτάσει στον προορισμό του, διαπιστώνει ότι αυτή προσπαθεί να τον αποφύγει , έχει απομακρυνθεί από αυτόν και προτιμά να προετοιμάσει τον γάμο μόνη της, με τον πατέρα της στο ρόλο του καλεσμένου .

Έτσι αρχίζει να περιπλανιέται με το τροχόσπιτο ανακαλύπτοντας στη διαδρομή αυτή πόσο του λείπει τελικά στην πραγματικότητα η σύζυγός του. Αυτό φαίνεται ιδιαίτερα έντονα όταν αγοράζει τα διακοσμητικά που της άρεσαν και τόσα χρονιά , παρόμοια με αυτα που ο ίδιος θεωρούσε  σπατάλη χρημάτων. Τώρα ίσως αρχίζει να συνειδητοποιεί την απουσία της από τη ζωή του και προσπαθεί να βρει ένα σημείο επαφής μαζί της αλλά είναι πλέον πολύ αργά. Προσπαθεί μάταια να κρατηθεί από μια περιστασιακή γνωριμία με ένα ζευγάρι, καταλήγοντας να κάνει μια άκομψη επίθεση στη σύζυγο του ζευγαριού. Φεύγοντας βιαστικά σαν κλέφτης, δεν καταφέρνει να κρατήσει ζωντανή την ανάμνηση της γυναίκας του, καθώς τα διακοσμητικά που αγόρασε για χάρης καταστρέφονται βίαια, όπως και η υπόληψή του.

Φτάνοντας στο σπίτι των πεθερικών του διαπιστώνει ότι πολύ απέχει από το όνειρο κάθε πατέρα για την κόρη του. Ο μέλλον σύζυγος δεν μπορεί να της προσφέρει μία άνετη ζωή , δουλεύει ευκαιριακά και ψάχνει να βρει τρόπο να “πιάσει την καλή” με μικροαπάτες, ενώ τα πεθερικά του,είναι αντίθετα με αυτόν, άτομα που ενδιαφέρονται μόνο για την ικανοποίηση των ενστίκτων τους και χωρίς κάποιες ανώτερες αξίες ή στόχους  στη ζωή τους, αφού αναλώνουν το δυναμικό τους στην μεγάλη κατανάλωση φαγητού και στην ικανοποίηση των αισθήσεών τους. Αδυνατώντας να βρει κάποιο τρόπο επικοινωνίας με όλους αυτούς, συνεχίζει να συνομιλεί με τον “φανταστικό” του φίλο και αμέσως μετά το γάμο της κόρης του, ο οποίος δεν του προσφέρει καμιά ικανοποίηση, επιστρέφει μόνος στο σπίτι του.

Απογοητευμένος από την απόφαση της κόρης του να ενώσει τη ζωή της με αυτό το άτομο, αδυνατεί να αναζητήσει τις αιτίες που οδήγησαν την κόρη του σε αυτή την απόφαση και τις συναισθηματικές πιθανόν ελλείψεις που προσπαθεί η ίδια να καλύψει συνδεόμενη με μία οικογένεια που ξεχειλίζει από συναισθήματα σε όλες τις εκδηλώσεις της, θετικά ή αρνητικά, με έναν σύζυγο που σε αντίθεση με τον πατέρα της κυνηγάει τα ουτοπιστικά όνειρά του.

Μόνος και απογοητευμένος στο σπίτι του δέχεται το τελειωτικό χτύπημα όταν ανακαλύπτει ότι τα γράμματα που με επιμέλεια έστελνε όλο αυτό το διάστημα δεν τα κατέληγαν ποτέ στον προορισμό τους. Κανένα παιδί δεν μάθαινε τα νέα του, αλλά κάποιο άτομο επιφορτισμένο με αυτή τη εργασία, του στέλνει μια τυπική απάντηση με πιθανό σκοπό να τον ευχαριστήσει ώστε  να συνεχίσει την αποστολή των εμβασμάτων. Η συνειδητοποίηση αυτή τον πληγώνει βαθιά καθώς χάνει και την τελευταία, έστω φανταστική,  σχέση στη ζωή του από την οποία προσπαθεί μάταια να κρατηθεί όλο αυτό το διάστημα.

Φαίνεται τελικά ότι η ικανότητα δημιουργίας και διατήρησης ποιοτικών σχέσεων με τα άτομα του στενού περιβάλλοντος είναι ένα βασικό συστατικό της ευδόκιμης γήρανσης. Η καλή σωματική υγεία και η οικονομική ανεξαρτησία δεν αρκούν.

Παρόλο που το βρέφος στο πρώτο έτος της ζωής του δεν έχει αποκτήσει ακόμα ικανότητα λεκτικής επικοινωνίας τα μέχρι τώρα δεδομένα δείχνουν την ύπαρξη ενός πολύπλοκου συστήματος μη λεκτικής επικοινωνίας ανάμεσα στη μητέρα και το βρέφος.

Το βρέφος εκφράζει άμεσα μία ποικιλία συναισθημάτων (πχ θυμό, χαρά, άγχος) αλλά και αναγκών (ανάγκη για φαγητό , ύπνο κλπ) τα οποία η μητέρα κατανοεί και είναι σε θέση να ανταποκριθεί σε αυτά τόσο λεκτικά (πχ νανούρισμα ή ομιλία), όσο και μη λεκτικά ( επαφή, φροντίδα κλπ), βοηθώντας έτσι το παιδί να επιβιώσει αλλά και να ωριμάσει. Όπως φαίνεται άλλωστε η μητέρα κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης και λίγο μετά από αυτή αποκτά την ικανότητα να δέχεται και να εκπέμπει εξωλεκτικά σήματα με πολύ μεγαλύτερη ευχέρεια.

Δεν είναι όμως μόνο ή μητέρα που επηρεάζει το βρέφος αλλά και το βρέφος που επηρεάζει τη μητέρα καθώς οι αντιδράσεις του και η συμπεριφορά του από μόνες τους μπορούν να προκαλέσουν διαφορετικές αντιδράσεις από το περιβάλλον και από τη μητέρα του. Για παράδειγμα ένα βρέφος που τρώει και κοιμάται εύκολα είναι πολύ πιο πιθανό να δημιουργεί θετικά συναισθήματα στην μητέρα του, ενώ αντίθετα ένα δύσκολο βρέφος μπορεί να της προκαλεί άγχος και να την ωθεί να αντιδρά και η ίδια απέναντι στο παιδί με περισσότερη ένταση καθώς δεν θα νιώθει και αυτή την ανάλογη ικανοποίηση. Είναι προφανές ότι η σχέση μητέρας-παιδιού είναι μια σχέση αλληλεπίδρασης και η συμπεριφορά και τα συναισθήματα του ενός επηρεάζουν άμεσα τη συμπεριφορά και τα συναισθήματα του άλλου.

Τα ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι η απουσία ουσιαστικής αλληλεπίδρασης στο πρώτο έτος της ζωής του παιδιού από τη μητέρα, ή από κάποιο άλλο άτομο που θα αναλάβει αυτό το ρόλο, είναι σε θέση να επηρεάσει σε σημαντικό βαθμό το αίσθημα ασφάλειας και σιγουριάς που αυτό θα νιώθει αργότερα στη ζωή το άτομο.

Το πένθος ορίζεται ως η αντικειμενική κατάσταση που αντιμετωπίζει κάποιος μετά την απώλεια ενός σημαντικού ατόμου λόγω θανάτου και συνοδεύεται από θλίψη. Ως θλίψη ορίζεται η κύρια διαδικασία που επηρεάζει το συναίσθημα ως αντίδραση στην απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου . Επικέντρωση γίνεται στην εσωτερικές διεργασίες του ατόμου. Ο θρήνος ορίζεται ως η δημόσια επίδειξη της θλίψης . Ενώ η θλίψη επικεντρώνεται περισσότερο στην εσωτερική εμπειρία του ατόμου που βιώνει την απώλεια , ο θρήνος δίνει έμφαση στις εξωτερικές ή δημόσιες εκφράσεις της θλίψης. Ο θρήνος επηρεάζεται από τα προσωπικά πιστεύω τις θρησκευτικές αντιλήψεις αλλά και το πολιτισμικό πλαίσιο. Για τους περισσότερους το πένθος εξελίσσετε φυσικά σε ένα στάδιο όπου ο πενθών μπορεί πλέον να τακτοποιήσει τις καθημερινές του δραστηριότητες και  να αποκομίσει ευχαρίστηση και ενδιαφέρον από τη ζωή, 7% περίπου των πενθούντων ενηλίκων εμφανίζουν τελικά έντονη και επιμένουσας θλίψη και τα συμπτώματα παραμένουν έντονα και δυσλειτουργικά.

Είναι σημαντικό να μπορέσουμε να αναγνωρίσουμε τις συμπεριφορές που οφείλονται στο πένθος αλλά και να ξεχωρίσουν ανάμεσα στη φυσιολογική αντίδραση στο πένθος και σε πιο παθολογικές μορφές. Τα φυσιολογικά στάδια του πένθους περιεγράφηκαν από την Kubler-Ross η οποία περιέγραψε ένα γενικά αποδεκτό μοντέλο πένθους το οποίο περιλαμβάνει 5 στάδια : το πρώτο στάδιο της άρνησης που ακολουθείται από το στάδιο του θυμού, το στάδιο της διαπραγμάτευσης , το στάδιο της κατάθλιψης και τελική την αποδοχή. Τα στάδια αυτά δεν ακολουθούνται απαραίτητα με αυτή τη σειρά και ούτε όλα απαραίτητα από όλου, παρόλα αυτά αποτελούν ένα βασικό άξονα για την κατανόηση του φυσιολογικού πένθους. Όσο αφορά τις παθολογικές περιπτώσεις , το διαγνωστικό και στατιστικό εγχειρίδιο ψυχικών ασθενειών (DSM -5) στην 5η έκδοση περιέγραψε τα κριτήρια για την διάγνωση της τη επίμονης σύνθετης διαταραχής πένθους. Αυτά συνοπτικά περιλαμβάνουν την εμφάνιση μέσα στο διάστημα του επόμενου χρόνου από την απώλεια κοντινού προσώπου των παρακάτω συμπτωμάτων: γνωστικές ή συναισθηματικές διαταραχές, θλίψη και έντονη ενασχόληση με τον θανόντα, αλλαγές στο αίσθημα της ταυτότητας και δυσκολία να κάνει σχέδια για το μέλλον, σημαντική δυσκολία στις καθημερινές δραστηριότητες.

Επιπτώσεις πένθους στην υγεία

Η χηρεία είναι το φαινόμενο που έχει μελετηθεί περισσότερο σε ορισμένες όμως περιπτώσεις λόγω της αύξησης του ορίου ζωής , τα ηλικιωμένα άτομα είναι πιθανόν να αντιμετωπίσουν την απώλεια ενός παιδιού τους ή ενός γονέα με πολύ έντονες συνέπειες για την υγεία τους και την ποιότητα της ζωής τους. Με βάση τα στοιχεία που προκύπτουν από έρευνα που έγινε στην Αμερική, διάρκειας 2 ετών σε άτομα ηλικίας 50-70 ετών που έχασαν κάποιο σημαντικό άτομο, ο θάνατος ενός ατόμου , γονέα, συντρόφου, παιδιού ή αδερφού αυξάνει τον κίνδυνο νοσηλείας για το άτομο της οικογένειας που επιβιώνει . Ο κίνδυνος είναι μικρός (2%) αλλά είναι ανεξάρτητος από παράγοντες όπως η ηλικία , το φύλο ή κατάσταση της υγείας . Οι περισσότερο ηλικιωμένοι που χηρεύουν έχουν αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης κατάθλιψης καθώς και διαταραχών άγχους ενώ το συναίσθμα της θλιψης για την απώλεια του συντρόφουν μπορεί να επιμήνει έως και για 2,5 χρόνια.  Μία έρευνα του 2017 μελέτησε την επίδραση της μακροχρόνιας θλίψης στο νευροενδοκρινικό σύστημα. Η έρευνα περιελάμβανε 2084 άτομα ηλικίας μεγαλύτερης από 55 ετών. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι συμμετέχοντες με έντονη θλίψη είχαν χαμηλά επίπεδα κορτιζόλης χαρακτηριστικό της χρόνιας αντίδραση στο στρες . Επίσης η διαταραχή πανικου που σχετίζεται με το πενθος μπορεί να είναι έντονη αναμεσα σε άτομα που παρουσιάζουν συνθετο επιμονο πένθος και να συνεισφαιρει στη λειτουργική ανικαντοτητα και την αύξηση των επιπεδων αγχους . Η χηρεία επίσης έχει αναγνωριστεί ως παράγοντας κινδύνου για την εμφάνιση γνωστικής εξασθένισης σε ηλικιωμένους, με αυτό συμφωνούν και τα ευρήματα από μια διαχρονική έρευνα που συμπεριλάμβανε 6766 άτομα άνω των 50ετών. Έρευνες  επίσης έχουν δείξει ότι η απώλεια του συζύγου ενδέχεται να επηρεάσει σημαντικά την ταυτότητα του ατόμου μετά την περίοδο μακράς θλίψης.

Παράγοντες κινδύνου

Το αίσθημα μοναξιάς στους ηλικιωμένους είναι ιδιαίτερα έντονο σε όσους έχουν χάσει τους συντρόφους τους . Δεν είναι σπάνιο το φαινόμενο το άτομο που χάνει ένα αγαπημένου του πρόσωπο να πραγματοποιεί αλλαγές στο τρόπο ζωής που σχετίζονται με την υγεία. Η πιθανότερη αλλαγή εις βάρος της υγείας κατά τη διαδικασία πένθους είναι ή ελλιπής διατροφή , ή η ακούσια απώλεια βάρους , ακολουθούν οι διαταραχές στην ποιότητα του ύπνου και την αυξημένη κατανάλωση αλκοόλ. Η ηλικία είναι ένας ακόμα παράγοντας που επηρεάζει τις αντιδράσεις στην χηρεία. Έχει αποδειχθεί ότι τα άτομα που χηρεύουν σε μικρότερη ηλικία υποφέρουν περισσότερο από την απώλεια συμπεριλαμβανομένης της επιδείνωσης της υγείας της εμφάνισης ψυχοπαθολογιάς και των υψηλότερων ποσοστών θνησιμότητας. Δύσκολες συναισθηματικές αντιδράσεις ενδέχεται να ακολουθήσουν το θάνατο ενός συζύγου λόγω μακροχρόνιας ασθένειας όπως καρκίνος , Αλτσχάιμερ, οι οποίες περιλαμβάνουν αξιοσημείωτη φυσική και πνευματική επιδείνωση και επιβαρύνουν σημαντικά τους φροντιστές.

Προστατευτικοί παράγοντες

Η εμφάνιση τελικά ψυχοπαθολογίας στο άτομο που πενθεί θα εξαρτηθεί από τη συνύπαρξη ενός αριθμού προστατευτικών παραγόντων. Κάποιοι από αυτούς έχουν να κάνουν με την προσωπικότητα του ατόμου που θρηνεί, την κοσμοθεωρία του, τη θρησκευτικότητα και την υποστήριξη από το περιβάλλον. Υποστήριξη από το ιατρικό προσωπικό δεν φαίνεται να βοηθά στη μείωση του άγχους και της κατάθλιψης από το πένθος, αντίθετα θετικά αποτελέσματα φαίνεται ότι υπάρχουν από την ύπαρξη υποστηρικτικής ομάδας. Η ψυχοεκπαιδευση των φροντιστών ενδέχεται να έχει σημαντικά οφέλη στη μείωση των συμπτωμάτων της έντονης σύνθετης θλίψης στους πενθούντες.